Đình công vẫn là “vũ khí” chính

Gần 90% các cuộc đình công có nội dung yêu cầu người sử dụng lao động phải bảo đảm quyền lợi về tiền lương, tiền thưởng, thời giờ làm việc và nghỉ ngơi, BHXH, ký kết hợp đồng lao động... Doanh nghiệp FDI chưa mặn mà, thậm chí còn gây khó khăn cho hoạt động của Công đoàn”. Đây là kết luận của Ủy ban Các Vấn đề xã hội trước Ủy ban Thường vụ Quốc hội (QH) ngày 4-5.

Tại kỳ họp thứ 9 sắp tới, Ủy ban Thường vụ QH sẽ báo cáo trước QH về tình hình đình công của người lao động (NLĐ) trong những năm gần đây, làm tư liệu để thẩm tra, sửa đổi dự án Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ Luật Lao động (BLLĐ) liên quan đến tranh chấp lao động và đình công.

Quá sức chịu đựng của NLĐ

Theo báo cáo của Bộ LĐ-TB-XH, từ khi BLLĐ có hiệu lực đến ngày 24-3-2006, cả nước xảy ra 1.171 cuộc đình công, bình quân 98 cuộc/năm. Trong những năm gần đây, đình công xảy ra dồn dập hơn, quy mô lớn hơn, tính chất gay gắt, phức tạp hơn và thời gian dài hơn.

Sau khi khảo sát tại TPHCM, Đồng Nai, Bình Dương, Hà Nội, Hải Dương và Bắc Ninh, Ủy ban Các Vấn đề xã hội của QH nhận định rằng, nhìn chung các cuộc đình công đều không tuân thủ theo quy định của pháp luật lao động, xảy ra tự phát, không báo trước, không do BCH Công đoàn cơ sở khởi xướng, chưa thực hiện đúng thủ tục đình công. Tuy nhiên, cũng phải nhìn nhận: Hầu hết các cuộc đình công đều xuất phát từ sự chịu đựng quá sức của NLĐ đối với việc trả lương quá thấp, điều kiện làm việc, điều kiện sống. Chi trả các chế độ phụ cấp, thưởng không sòng phẳng. NLĐ thấy không còn cách nào khác hơn là đình công.

Cố tình sử dụng quy định lương tối thiểu làm lương cơ bản

Nguyên nhân đầu tiên của những cuộc đình công chính là thu nhập của NLĐ còn thấp do lương tối thiểu trong khu vực FDI chậm được điều chỉnh. Từ năm 1999 đến nay, chỉ số giá tiêu dùng tăng cao, giá nhân công trên thị trường lao động đã thay đổi, lương tối thiểu trong khu vực Nhà nước đã điều chỉnh tới 3 lần nhưng lương ở khu vực FDI vẫn không thay đổi, thậm chí còn bị thụt lùi.

Nghị định 03/2006/NĐ-CP điều chỉnh lại mức lương tối thiểu trong khu vực này nhằm ngăn ngừa các cuộc đình công đòi tăng lương mới nhưng theo Chủ nhiệm Ủy ban Các Vấn đề xã hội Nguyễn Thị Hoài Thu, do chưa được chuẩn bị kỹ nên sau khi ban hành lại vấp phải một số khó khăn. Đối với người sử dụng lao động, việc điều chỉnh lương vào đầu năm 2006 trong khi các hợp đồng lao động năm 2006 đã được ký kết từ cuối năm trước, gây khó khăn về tài chính cho doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp thẳng thắn: Việc điều chỉnh lương tối thiểu với thời gian thực hiện quá ngắn là vội vàng, không có lộ trình. Sự bị động này còn ảnh hưởng trực tiếp tới quyền lợi NLĐ, không có hệ thống thang bảng lương nên không ít doanh nghiệp điều chỉnh tiền lương chưa hợp lý giữa lao động mới với lao động đã làm việc lâu năm. Nhiều doanh nghiệp FDI lấy luôn mức lương tối thiểu làm lương cơ bản trả cho công nhân. Tệ hơn, sau khi điều chỉnh lương lại giảm bớt các phụ cấp khác. Tiền lương, thu nhập của NLĐ nhìn chung chưa tương xứng với cường độ lao động và thời gian làm việc.

Chính phủ cũng phải chịu trách nhiệm

Theo một Phó Chủ nhiệm Ủy ban Các Vấn đề xã hội của QH, quản lý Nhà nước hiện nay không theo kịp sự phát triển của thị trường xã hội. Trước tiên, phải kể đến việc quá “mặn mà” với chính sách thu hút đầu tư, trải thảm mời gọi nhà đầu tư nên doanh nghiệp FDI phát triển khá nhanh về số lượng trong khi việc quản lý, kiểm soát không theo kịp khiến nhiều doanh nghiệp vi phạm pháp luật lao động mà không bị xử lý.

Lao động từ khắp nơi đổ vào các KCN-KCX mà không kịp đào tạo. NLĐ chưa một lần được biết đến pháp luật lao động. Khi vào doanh nghiệp, họ mới nhận ra những mâu thuẫn giữa việc làm với quyền và lợi ích, lại không biết cách hành xử mà chỉ biết đình công. NLĐ vẫn sử dụng “vũ khí” đình công để giải quyết tranh chấp lao động.

Qua giám sát, Ủy ban Các Vấn đề xã hội của QH khẳng định nhiều điều trong BLLĐ liên quan đến NLĐ chưa được Chính phủ hoặc các cơ quan chức năng hướng dẫn kịp thời. Chỉ mới có hơn 20% doanh nghiệp thành lập theo Luật Doanh nghiệp có tổ chức Công đoàn (dù mới là hình thức). Nhiều chủ doanh nghiệp chần chừ trong việc tạo điều kiện để thành lập và hoạt động của các tổ chức Công đoàn nhưng Điều 153 BLLĐ chưa được hướng dẫn dù đã quy định rất rõ trách nhiệm của Chính phủ.