Nạn gian lận thi cử vẫn diễn ra dưới mọi hình thức, kể cả bằng công nghệ cao. Chỉ trong ngày đầu đợt thi tuyển thứ hai có đến 438 thí sinh bị đình chỉ thi. Tân Bộ trưởng Bộ GD-ĐT trong bức thư ngỏ đầu tiên cho rằng nạn gian lận thi cử là do bệnh thành tích và có đồng tác giả là phụ huynh học sinh! Nhận định này là đúng nhưng chưa đủ.
Theo các nhà giáo tâm huyết cũng như các nhà xã hội học, có nhiều nguyên nhân mà gốc rễ là nguyên nhân xã hội. Khi ngoài xã hội còn đầy rẫy sự gian dối trong hầu hết mọi lĩnh vực hoạt động và lôi cuốn được không ít quan chức ngấm ngầm tiếp tay, khi người lớn còn nêu gương xấu, thì việc chống gian lận thi cử khó mà thực hiện. Giữa nhà trường và xã hội có mối quan hệ qua lại, nhưng thực tế hiện nay cho thấy, muốn chống được gian lận thi cử thì yếu tố xã hội trong sạch là quyết định.
Nhân đây xin nhắc lại dư luận lùm xùm về vụ ông Đào Ngọc Dung, Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Việt Nam, gian dối trong thi cử. Theo Báo An ninh Thế giới ngày 5-7 và Báo Pháp Luật TPHCM ngày 7-7, ông bị bắt quả tang quay cóp trong kỳ thi tuyển sinh sau ĐH tại Học viện Hành chính Quốc gia. Tuy nhiên, theo Báo Tuổi Trẻ TPHCM ngày 10-7 thì ông chỉ vi phạm quy chế thi, sử dụng tờ giấy nháp không có chữ ký của giám thị (!). Và hội đồng thi đưa ra hình thức xử lý cảnh cáo, trừ 50% số điểm của môn thi đó. Dư luận nghi ngờ và đặt dấu hỏi, lẽ nào một thí sinh thi tuyển để đào tạo tiến sĩ lại không biết quy định tối thiểu của trường thi. Và chỉ vi phạm có thế sao xử lý nghiêm khắc đến vậy?! Cho dù không “đánh bùa”, chỉ việc này thôi thì hình ảnh vị lãnh tụ thanh niên cũng đã bị tì vết, lu mờ trong giới trẻ.
Một nguyên nhân khác nằm ngay trong bản thân ngành giáo dục. Đó là cách học vẹt theo lối từ chương khoa cử, thầy đọc, trò chép và cách tổ chức thi cử lạc hậu nặng hình thức. Với cách học và thi cử như vậy, bộ máy cái giáo dục đã tạo ra một lớp người thụ động không có tư duy sáng tạo, thiếu chính kiến; một lớp người có bằng cấp thật nhưng kiến thức lại hổng; những thạc sĩ, tiến sĩ giấy.
Kế đến là chế độ và cách quản lý giáo dục của ta không giống ai. Với đồng lương chính thức không đủ sống, giáo viên buộc phải xoay xở tìm các nguồn thu nhập phụ. Nạn dạy thêm, học thêm tràn lan lên án mãi vẫn dẹp không xong cũng từ nguyên nhân này mà ra. Rồi nạn chạy theo chỉ tiêu thi đua (tỉ lệ học sinh lên lớp, tỉ lệ tốt nghiệp cao) buộc nhà trường thổi phồng thành tích, làm dở báo cáo hay. Tỉ lệ hơn 90%, có nơi đến 99% học sinh đỗ tú tài (THPT) nói lên điều gì? Một sự gian dối có tổ chức, một con số “dỏm”!
Gian lận thi cử đã thành dịch. Mà đã thành dịch thì phải quyết liệt bao vây dập cho bằng được.