Gần nửa đêm, khu vực chợ Bà Hoa (đường Nguyễn Bá Tòng, quận Tân Bình - TPHCM) đã vắng ngắt. Chỉ vài xe hủ tiếu gõ ế ẩm còn cố thức để chờ đợt khách cuối - những công nhân (CN) từ các cơ sở may gia công quanh đấy. Chưa đầy nửa giờ sau đã có đến mấy mươi CN nữ tấp nập quanh xe hủ tiếu. Một CN mặt non choẹt, giọng Quảng Nam đặc sệt, mệt mỏi bảo tôi: “Đêm nay tụi tôi lại phải thức trắng. Cả tuần qua, chủ bắt làm liên tục, mỗi ngày chỉ được ngủ vài giờ vào buổi sáng”. Đây là khu vực gia công quần áo thuộc diện lớn nhất nhì của quận Tân Bình. Từ đầu mối này, hàng rẻ tiền tỏa đi hầu hết các tỉnh phía Nam.

Tăng ca mờ cả mắt

Những tháng giáp Tết, theo cách gọi của CN là “đến mùa hàng”, hàng trăm cơ sở đua nhau sản xuất. CN cũng thế, làm việc đến 20 giờ mỗi ngày là chuyện bình thường. Cách đây mấy hôm, tôi đến tìm cháu của một người bạn làm tại Công ty May M.T.C, nằm ở con hẻm nhỏ trên đường Thoại Ngọc Hầu, cách không xa trụ sở UBND quận Tân Phú là bao. Hơn 20 giờ, CN tan ca. Nghe tôi hỏi tìm người quen, một cô CN nhiệt tình bảo: “Chị cứ chờ ở cổng, thế nào cũng tìm được”.

Tôi lân la bắt chuyện, được biết, cô CN tên Nguyễn Thị D., quê ở Bình Định, làm cho công ty này gần 1 năm nay khi chưa đầy 17 tuổi. Tôi hỏi: “Đi làm sớm vậy, chắc em nhỏ nhất trong công ty?”. D. thật thà: “Đâu có. Cùng xưởng với em có mấy người mới 16 tuổi mà đã đi làm từ lâu rồi”. Tôi hỏi tiếp: “Mỗi ngày em có được nghỉ sớm hơn các chị không?”. D. ngạc nhiên: “Sao lại nghỉ sớm? Ở đây xưởng nghỉ lúc nào, tụi em nghỉ lúc đó. Như hôm nay, đúng ra tan ca từ 18 giờ, nhưng chúng em phải ở lại sửa hàng lỗi, bây giờ mới được về. Nhiều hôm hàng gấp tụi em phải tăng ca đến 6 giờ sáng, mờ cả mắt, hết thấy đường về luôn”.

Tôi bắt chuyện với một số CN “nhí” khác, họ cho biết: Ở đây, tăng ca đến mấy giờ cũng chỉ nhận được thêm 5.000 đồng/ngày. Đã vậy, mấy tháng nay, công ty còn hạ đơn giá nên CN làm tối mắt, tối mũi mà tiền lương cũng không bao nhiêu. Ai thắc mắc thì bị chủ dọa cho nghỉ việc!

Nhỏ quá không cần ký HĐLĐ !

Trò chuyện với nhiều CN làm tại một số cơ sở chuyên may quần, áo trẻ em ở khu vực đường Nguyễn Bá Tòng, phường 12, quận Tân Bình, tôi được biết, nhiều em chưa đầy 16 tuổi đã đi làm. Điều đáng nói, chẳng có chủ cơ sở nào ký hợp đồng lao động (HĐLĐ) với các em. Có nhiều người mới từ quê lên TP tìm việc, chủ bảo sao làm vậy. Thu Thảo, cô CN mặt còn non choẹt tôi gặp trên đường Thoại Ngọc Hầu kể: “Tháng đầu tiên vào làm, giám đốc hứa sẽ nuôi cơm và hỗ trợ thêm vài trăm ngàn đồng học việc, nhưng cuối tháng không thấy tiền bạc gì hết”. Khi tôi hỏi đến HĐLĐ, Thảo tròn mắt: “HĐLĐ là cái gì? Chỗ em làm, không có ai được ký HĐLĐ...”. Khi tôi định chụp hình, Thảo dứt khoát không cho vì sợ chủ biết sẽ đuổi việc.

Bà Nguyễn Thị Minh Hiền, Phó Phòng LĐ-TB-XH quận Tân Bình, xác nhận: “Khảo sát mới nhất ở 3 phường 10, 11 và 13 trên địa bàn quận đã có 100 lao động dưới 18 tuổi, trong đó có một số em mới 14 tuổi đã đi làm. Hầu hết chủ cơ sở không hiểu biết pháp luật lao động. Tuyên truyền, vận động mãi, số cơ sở có ký HĐLĐ với trẻ em cũng chỉ đếm được trên đầu ngón tay”.

Vắt sức và “thay máu”

Gần nhà tôi ở (phường 7, quận 6) có một cơ sở chuyên may quần jeans bỏ mối cho các cửa hàng thời trang ở khu vực trung tâm TP, sử dụng hơn 30 lao động, trong đó có khoảng gần chục em tuổi 16 làm công việc như cắt chỉ, làm khuy, đơm nút... Lâu lâu, tôi lại thấy có những gương mặt mới đến làm. Hơn 1 tháng nay, có V. và K. cùng 16 tuổi quê ở Đại Lộc, Quảng Nam vào làm. Hỏi ra mới biết, chủ đã cho một số em nghỉ để nhận V. và K. thế chỗ, trả lương 600.000 đồng/tháng. “Ở ngoài quê bị bão, đói quá nên tụi con phải vô đây làm mướn. Chủ cho ăn là tốt rồi. Chỉ tội nghiệp mấy chị bị chủ đuổi để nhận tụi con vô thay. Nghe nói, lúc trước chủ trả các chị 700.000 đồng/tháng, giờ chê mắc nên cho nghỉ”. Khảo sát một số cơ sở may trên địa bàn quận 6 và quận 11 - TPHCM, chúng tôi đều thấy có tình trạng trên.

Không chỉ các cơ sở may nhỏ tích cực “thay máu” và trả công lao động rẻ mạt, mà nhiều công ty lớn cũng thế. H., CN Công ty May M.Đ, ở quận Tân Phú, cho biết công ty này cứ vài tháng lại tuyển CN mới, đa số là trẻ em ở quê lên. Ông Hồ Tâm, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân số - Gia đình và Trẻ em TPHCM, nhìn nhận: “Thiếu kỹ năng sống và nghề nghiệp, lao động trẻ em đang bị thiệt thòi mọi mặt”.