Kỹ sư tâm hồn

Những lúc như vậy, dưới mắt học trò, thầy “oai” hẳn ra, uy nghi trên bục giảng. Nhìn thầy, tôi thường nhớ đến câu thơ “Tiền trình vân hải song bồng mấn / Mạt lộ anh hùng nhất quyển thư” (Đường sự nghiệp phía trước như biển mây mà tóc mai rối như cỏ bồng / Anh hùng khi cùng đường vẫn còn một quyển sách) và thấy mình cần phải học ở thầy nhiều thứ.

Thầy Lê Trí Viễn thì luôn bắt người học phải động não, phải nghĩ ra những câu hỏi lắt léo để thầy trò cùng tìm cách trả lời. Với thầy, học ở sách mà bám vào sách và chỉ biết có sách thì chẳng nên học làm gì. Từ những điều đã có trong sách, ta phải biết lật ngược vấn đề, đặt vấn đề rồi giải quyết vấn đề thì mới gọi là học.

Thầy khen lớp người xuất thân từ trường Pháp - Việt biết lấy văn chương Pháp làm giàu văn sản trong nước, nghĩa là ăn bắp hột mà lấy bắp hột biến thành chất dinh dưỡng để nuôi cơ thể. Thầy dẫn chứng một số câu thơ, đoạn văn của Xuân Diệu, Lưu Trọng Lư, Hồ Dzếnh... ảnh hưởng nhà thơ nào, nhà văn nào của Pháp, rồi kết luận: “Học thế mới là học”. Từ đó, tôi đã học được cách học từ những lời giảng của thầy.

Với thầy, kiến thức ở nhà trường cung cấp chỉ là nền tảng, còn vươn tới đâu, tiến xa tới đâu là do nỗ lực bản thân và phải nỗ lực không ngừng. Ở đời, không ai sinh ra đã giỏi. Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học. Học từ sách vở, học từ bạn bè, học ở công - nông - binh..., chỗ nào cũng có điều hay để ta học suốt đời.

Chỉ với hai chuyên đề sau đại học mà chúng tôi học được rất nhiều điều từ thầy Lê Trí Viễn. Qua tấm gương tự học của thầy, chúng tôi cố gắng không ngừng và phần lớn đã đạt được một số thành tựu nhất định trong đời. Những thực tế như vậy chính là cách giáo dục con người hiệu quả.

***

Xuân này, tôi tròn một vòng hoa giáp. Ở tuổi “lục thập nhi nhĩ thuận”, tôi nghiệm ra rằng việc trồng người không chỉ có thầy cô giáo mà còn có gia đình và cộng đồng. Thầy cô giáo có dạy đúng, dạy hay đến mấy mà gia đình không quan tâm giáo dưỡng, nhiều người xung quanh vô cảm trước những điều sai trái thì đứa trẻ khó nên người. Dùng nhân cách để giáo dục nhân cách là chuyện xưa cũ, dường như ai cũng biết nhưng nếu sống trong môi trường thiếu người có nhân cách thì làm sao lên giọng nhân cách với lớp trẻ?

Đến một số trường, nhất là đại học bây giờ, chúng ta khó phân biệt đâu là giảng viên, đâu là sinh viên bởi “cá đối bằng đầu”. Những thầy cô nào lớn tuổi thì còn có thể phân biệt được nhưng ở các lớp hệ tại chức thì... chịu!

Đội ngũ công chức cũng thế. Ngày trước, ở miền Nam, cũng quần áo, giày dép như nhau nhưng khi ra đường, vào quán, về cơ bản, người ta phân biệt được ai là công chức, ai là giáo viên, ai là lính tẩy, ai là dân chơi... Nhân cách của họ dường như hiển thị bên ngoài bộ áo quần ấy. Nhờ vậy mà lớp trẻ chúng tôi biết học những gì cần phải học...