Theo đánh giá của UBND tỉnh Quảng Ninh, nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng khai thác, tiêu thụ than trái phép phức tạp và nghiêm trọng hiện nay là do việc TKV có chủ trương khai thác tận thu bằng phương pháp lộ thiên trên một khu vực rất rộng, nhưng lại giao cho một đơn vị thành viên của TKV thiếu năng lực là Công ty CP Đầu tư Thương mại và Dịch vụ TKV thực hiện. Công ty này đã ký hợp đồng với 52 tổ chức, cá nhân bằng 61 hợp đồng kinh tế, trong đó có 37 đơn vị ngoài TKV, thực hiện bóc xúc, vận chuyển đất đá và than. Sau đó, công ty đã hợp đồng thuê các bến cảng không thuộc TKV để tập kết, chế biến và tiêu thụ, nên đã không quản lý được, tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân khai thác, tiêu thụ than trái phép.
Số liệu thống kê được cho thấy, trong hơn 3 tháng đầu năm, các lực lượng Trung ương phối hợp với tỉnh Quảng Ninh đã ra quân, xử lý 382 điểm lò, bãi khai thác than, thu gom than trái phép, tạm giữ trên 600 ô tô, hàng trăm máy móc, công cụ khai thác, tịch thu trên 50.000 tấn than, bắt giữ, xử lý 646 vụ với 651 đối tượng, trong đó đưa ra xử lý hình sự 4 vụ nghiêm trọng. Tuy nhiên, tình hình được đánh giá là mới chỉ tạm lắng và có thể tái diễn bất cứ lúc nào nếu không có sự chỉ đạo, xử lý kịp thời, thích hợp.
Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải nhấn mạnh: Việc để xảy ra tình trạng khai thác, chế biến, vận chuyển, buôn bán than trái phép nêu trên là do công tác quản lý Nhà nước còn có những hạn chế, bất cập, thiếu sự phối hợp chặt chẽ, kịp thời, đồng bộ giữa các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức, cá nhân có hoạt động khai thác, chế biến và kinh doanh than.
Phó Thủ tướng chỉ rõ: Các sai phạm chủ yếu xảy ra ở khu vực ranh giới mỏ, cho thấy trách nhiệm và khuyết điểm buông lỏng quản lý, bảo vệ của TKV, để nhiều đơn vị khai thác trong ranh giới quản lý tài nguyên mỏ, không gắn trách nhiệm cá nhân người đứng đầu từng khu vực kinh tế mỏ.
Phó Thủ tướng chỉ đạo kể từ ngày 1-6-2008, tạm dừng việc xuất khẩu tiểu ngạch. Các hợp đồng đã ký trước ngày 26-4 được xem xét, nếu đáp ứng điều kiện có giấy phép và chứng minh được nguồn gốc than thì được tiếp tục xuất khẩu. Việc xuất khẩu sắp tới tập trung vào một đầu mối do TKV thực hiện. TKV lập kế hoạch xuất khẩu hằng năm trình Bộ Công Thương phê duyệt trước khi thực hiện.
TKV phải kiểm điểm, rà soát lại việc quản lý ranh giới mỏ, đình chỉ ngay các hoạt động khai thác, chế biến và kinh doanh than của các đơn vị thành viên nếu không có chức năng, không đủ điều kiện, năng lực hoặc có hành vi vi phạm trong hoạt động khai thác, kinh doanh than. “Cụ thể, trước mắt Công ty CP Đầu tư Thương mại và Dịch vụ TKV phải xem xét, có hình thức kỷ luật đối với tổ chức, cá nhân vi phạm” - Phó Thủ tướng nhấn mạnh.