Giữa trưa nắng vàng tháng 6, tôi tìm về ngôi nhà nhỏ đơn sơ của bà Phan Thị Mơn nằm tựa mình dưới chân núi Hồng Lĩnh (Hà Tĩnh), vừa lúc các anh chị, các em học sinh lần lượt đến sinh hoạt, học ca trù. Trong ngôi nhà rộng chừng 15 m2 bắt đầu vang lên các làn điệu ca trù, nhịp phách, tiếng đàn đáy. Ngôi nhà của gia đình bà Mơn quá chật, các học viên phải xếp ghế ngồi cả ngoài sân.
Truyền lửa ca trù
- Nếu từ xa nghe tiếng ca trù của bà Mơn mà chưa vào nhà thì cứ ngỡ có một đào nương tuổi 30 với giọng hát âm vang truyền cảm sâu lắng, chứ ít ai biết rằng là giọng ca của bà lão tuổi ngoài bát tuần. Dường như nghiệp cầm ca truân chuyên của bà để lại những nét khắc khổ trên khuôn mặt da đã nhăn, lưng còng, nhưng tóc hãy còn đen bóng. Bà Mơn nói: “Cổ Đạm là cái nôi di sản ca trù nổi tiếng trong Nam, ngoài Bắc, tôi từng là đào nương đi hát ca trù khắp xứ Trung kỳ một thời, về già thấy thế hệ con cháu thường hát í éo nhạc thị trường, nghĩ về ca trù mà thấy buồn lòng”- bà Mơn nói.
Quyết không để di sản ca trù mai một, vào những đêm trăng thanh gió mát bà Mơn cùng những người bạn già ngồi ngâm ca những làn điệu ca trù. Vào những ngày lễ, tết, mừng thọ các bà lại có dịp biểu diễn những làn điệu ca trù cho lớp trẻ. Vào những năm 2000, người dân xã Cổ Đạm ngày nào cũng thấy bà Mơn-lưng còng chống gậy đến từng nhà vận động các bạn trẻ học hát ca trù. Ban đầu là các em học sinh đến học ca trù, rồi các chị trong làng đã có con bồng con bế cũng đến xin được học hát ca trù. Được sự khuyến khích của chính quyền địa phương, CLB Ca trù Cổ Đạm 1 do bà Mơn làm chủ nhiệm, kiêm dạy ca trù miễn phí, ra đời.
Hiện nay CLB Ca trù Cổ Đạm 1 có hơn 20 thành viên, trong đó 7 “ca nương” có chồng đi xuất khẩu lao động ở Hàn Quốc và Đài Loan, còn lại là các em học sinh, thanh niên trong làng. Buổi sáng và chiều, các “ca nương”, “anh kép” cắp sách đến trường, ra đồng cấy cày, vào buổi chính trưa, đêm đến lại cùng nhau sên phách đàn ca. Từ CLB Ca trù Cổ Đạm 1 nay trên địa bàn xã Cổ Đạm đã hình thành thêm hai câu lạc bộ ca trù với hơn 60 thành viên.
Tại Liên hoan Ca trù toàn quốc 2005 lần thứ nhất tổ chức tại khu di tích Nguyễn Du vào giữa năm 2005, CLB Ca trù Cổ Đạm 1 do bà Mơn làm chủ nhiệm đạt 3 huy chương vàng, bà và người bạn hát Phan Thị Nga đều nhận huy chương bạc ở cái tuổi ngoài 80!
Ghi dấu ấn đóng phim
- Bà Mơn là con cháu dòng họ Phan- một dòng họ hát ca trù nổi tiếng của nôi ca trù Cổ Đạm ở xứ Nghệ. Năm mười ba tuổi, theo các chị và các bạn đến học ca trù với anh kép Phan Đình Hưng-người trong làng (từng có hơn 30 năm biểu diễn ca trù tại đình Huế). Với giọng hát mượt mà, lại say mê nghiệp cầm ca nên được anh kép Hưng nhận làm con nuôi và truyền các ngón nghề từ cách luyến láy, cầm hơi nhả chữ, đến cách cầm phách sao cho giòn... Năm 17 tuổi, đào Mơn đã thuộc làu hơn 30 làn điệu ca trù và theo gánh hát anh kép Hưng đưa ca trù đi biểu diễn khắp các tỉnh Trung kỳ lúc ấy. Vào những ngày lễ ở chốn miếu đường linh thiêng, nơi đình làng, hay các lễ hội đầu xuân, đào Mơn thường được cầm ca chính của gánh hát. Sang giữa năm 1944, cô đào Mơn kết tóc xe tơ cùng người thầy dạy học chữ Hán cùng làng.
“Kháng chiến nổ ra gánh hát tạm nghỉ. Chị em lo tăng gia sản xuất bận rộn với công việc đồng áng, đoàn thể. Các anh kép thì cùng nhau xung phong tòng quân đánh giặc. Sau những năm 1975, vào những này giỗ chạp, lễ tết các ca nương, anh kép một thời lại ngồi hát với nhau... Bây giờ ca trù dần dần khôi phục lại được rồi chú ạ”- bà Mơn rưng rưng nói.
Khi nói về chuyện đi đóng phim Ngã ba Đồng Lộc (đạo diễn Lưu Trọng Ninh), những kỷ niệm như đang ùa về trong bà: “Buổi chiều cuối năm 1992, anh đạo diễn tìm đến nhà bảo tôi đi đóng phim và đưa tiền bảo ăn uống bồi dưỡng thêm sức khỏe, mười ngày nữa sẽ đưa xe đến đón đi. Tôi không ngờ mình lại đóng được phim qua hơn hai tháng tập luyện. Có những cảnh quay tôi phải diễn đi diễn lại nhiều lần, khi quay xong mệt quá gục ngã luôn. Riêng cảnh quay vừa hát ca trù vừa trèo dưới hố bom lên phải diễn năm lần mới xong.
Ghi nhận công lao lưu giữ, truyền nghề các giá trị di sản văn hóa truyền khẩu của dân tộc của Bà Mơn, tháng 7-2007, Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam đã cấp bằng công nhận danh hiệu nghệ nhân dân gian và huy chương vì sự nghiệp bảo tồn văn hóa dân gian cho bà Mơn.