Đơn vị soạn thảo đề án đã tiến hành cuộc khảo sát diện rộng về hoạt động của chính quyền cấp xã ở các vùng điển hình là đô thị - nông thôn, miền núi, vùng sâu - đồng bằng, biên giới hải đảo, để làm cơ sở cho việc xây dựng đề án này. Mới đây, tại cuộc họp bàn về đề án trên, Phó Thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng đã yêu cầu nội dung của đề án phải làm rõ được sự cần thiết và mục đích của việc thí điểm không tổ chức HĐND quận, huyện, phường và nhân dân bầu trực tiếp chủ tịch UBND xã.

Hy vọng tình trạng tiêu cực ở nông thôn sẽ chấm dứt

Mặt khác, đề án phải đề xuất được những quy định thí điểm có khác với hiến pháp và Luật Tổ chức HĐND và UBND hiện hành. Dựa trên tiêu chí về địa bàn (đô thị hoặc nông thôn) và yếu tố địa lý, Ban Soạn thảo sẽ lựa chọn 500 xã để nhân dân trực tiếp bầu chủ tịch UBND xã; 4 TP trực thuộc Trung ương và 6 tỉnh để thực hiện thí điểm không tổ chức HĐND cấp huyện, quận, phường. Dự kiến, đề án sẽ được thí điểm trong hai năm rưỡi để đúc rút kinh nghiệm tại địa bàn TPHCM, Cần Thơ, Đà Nẵng và Hải Phòng và 6 địa phương khác. Ở huyện, quận, phường không tổ chức HĐND nhưng có cơ quan hành chính là UBND để quản lý và thực hiện các nhiệm vụ theo quy định của pháp luật và phân cấp của chính quyền cấp trên.

Đại biểu Quốc hội - TS Nguyễn Ngọc Đào (Học viện Chính trị Hành chính Quốc gia TPHCM) – người đã tham gia đề tài khoa học cấp Nhà nước “Tiếp tục hoàn thiện đường lối đổi mới, trong đó có đổi mới thể chế chính trị” với nội dung lớn là thí điểm người dân trực tiếp bầu một số chức danh, bắt đầu từ cấp xã với chức danh chủ tịch UBND xã - nhận xét: Dân chủ cơ sở thể hiện ngay trong việc người dân trực tiếp bầu người đứng đầu xã mình. Dân chủ cơ sở không chỉ đơn giản thể hiện quyền công dân đi bầu HĐND mà là việc người dân trực tiếp cầm lá phiếu bầu ra người lãnh đạo cao nhất của chính quyền xã mà không phải thông qua “một nhóm người đại diện” - các đại biểu HĐND - như trước. Đó là sự thay đổi rất lớn, từ hình thức dân chủ đại diện sang dân chủ trực tiếp. Thậm chí, có chuyên gia còn kỳ vọng khi việc làm này được thực hiện, tình trạng tiêu cực, nhũng nhiễu nhân dân vốn đang có dấu hiệu gia tăng sự nhức nhối tại khu vực nông thôn sẽ chấm dứt. Người dân sẽ sử dụng lá phiếu của mình để chọn ra vị công bộc sáng giá nhất.

Tinh gọn nhưng phải hiệu quả

Việc người dân trực tiếp bầu chủ tịch UBND cấp xã và bỏ HĐND quận, huyện và HĐND cấp phường (nhưng vẫn giữ HĐND xã) có quan hệ hữu cơ với nhau.

Cả nước có 551 huyện, 45 quận, 1.297 phường. Theo tính toán của Bộ Nội vụ, nếu không tổ chức HĐND huyện, quận sẽ giảm được 1.893 HĐND với số lượng bình quân khoảng 57.300 đại biểu HĐND. Mỗi HĐND cấp quận, huyện, có 1 chủ tịch, 1 phó chủ tịch, 1 ủy viên thường trực và 2 ban là ban kinh tế - xã hội và ban pháp chế. Mỗi phường, thường trực HĐND cấp phường gồm có chủ tịch và phó chủ tịch, ngoài ra còn có CBCC giúp việc. Hiệu quả hiển nhiên là bộ máy sẽ tiết giảm được nhân sự, ngân sách Nhà nước cũng sẽ tiết kiệm được hàng trăm tỉ đồng/năm. Riêng HĐND xã trước mắt vẫn được giữ nguyên tại những nơi thí điểm dân trực tiếp bầu chủ tịch xã, bởi đặc thù gắn kết của khu vực nông thôn.

Tuy nhiên, việc người dân trực tiếp bầu chủ tịch xã và bỏ HĐND cấp huyện, phường mục đích đầu tiên vẫn là bảo đảm thống nhất, thông suốt hiệu lực, hiệu quả của bộ máy chính quyền địa phương. Lâu nay HĐND cấp huyện, quận vốn chỉ là một nấc trung gian trong bộ máy, mang tính hình thức – không thực sự thực hiện được quyền đại diện cho người dân; HĐND cấp quận, huyện chỉ biết căn cứ vào nghị quyết của HĐND cấp tỉnh để quyết định những vấn đề liên quan đến các xã, phường. Còn những công việc cụ thể tại cơ sở thì do cấp xã, phường trực tiếp thực hiện.

Mặc dù thống nhất quan điểm bỏ HĐND cấp huyện nhưng vẫn có những thắc mắc, băn khoăn trong việc “cầm cương” đối với bộ máy hành pháp. Tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương khóa X ban hành ngày 1-8-2007 về đẩy mạnh cải cách hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của bộ máy Nhà nước đã nêu rõ: Khi thực hiện không tổ chức HĐND ở huyện, quận, phường, cần tăng cường HĐND tỉnh, TP trực thuộc Trung ương về số lượng, chất lượng đại biểu, về cơ sở vật chất, điều kiện làm việc...

Bầu chủ tịch xã, người dân trực tiếp lựa chọn công bộc, song với đặc thù làng xã nông thôn sẽ khó tránh khỏi tình trạng bè cánh, lựa chọn để “đưa” người của dòng họ mình lên, “hạ” người của dòng họ khác. TS Nguyễn Ngọc Đào lưu ý, để người dân có thể trực tiếp đi bầu chủ tịch UBND xã cần thiết phải tháo gỡ về mặt xã hội, áp dụng những thiết chế nhất định để kiềm chế được những hoạt động xâm hại chế độ dân chủ ở cơ sở.