Tin tốt lành vì nó làm nức lòng các nhà hàng hải, mở ra triển vọng rút ngắn lộ trình từ Thái Bình Dương đến Đại Tây Dương. Tin xấu vì nó chứng tỏ hiện tượng trái đất ấm dần là một thực tế đáng lo ngại. Xấu cũng vì nó khơi mào cho những cuộc xung đột pháp lý mà nếu không khéo xử lý có thể biến thành xung đột ngoại giao và quân sự.
Công nghệ đóng tàu mới
Thông thường, mỗi năm hai đường biển ở Bắc cực chỉ đi được 5 tháng nhưng phải nhờ tàu phá băng khai thông đường trước. Thời gian còn lại, băng tuyết phủ kín mặt biển. Trong những năm gần đây, do khí hậu biến đổi, các chỏm băng tan nhanh hơn dự báo, thời gian hai đường biển này thông thoáng ngày càng dài hơn.
Năm 2005, tuyến đường Đông Bắc bắt đầu thông thoáng gần như suốt năm trong khi tuyến Tây Bắc bị băng tuyết bít kín. Năm 2001, tình hình diễn biến ngược lại hoàn toàn. Và cho đến năm nay thì cả hai con đường đều thông thoáng như nhau vào mùa hè. Hiện tượng này vượt xa những dự báo bi quan nhất, bởi theo tính toán, đến năm 2050 mới xảy ra.
Cứ với tốc độ tan băng nhanh như thế này, một số nhà khoa học dự báo mùa hè năm 2030, các nhà hàng hải có thể sử dụng thoải mái hai tuyến đường biển nói trên để chở hàng. Thậm chí, Beluga Group, một hãng tàu có trụ sở chính ở Brême (Đức), tuyên bố rằng mùa hè năm 2009, một trong những chiếc tàu hàng của họ sẽ đi tiên phong dùng tuyến Đông Bắc của Bắc cực để vận chuyển hàng hóa, chủ yếu là nguyên liệu, từ châu Á sang châu Âu và ngược lại.
Sau Beluga Group, chắc chắn sẽ đến lượt các hãng tàu khác trên thế giới sử dụng hai đường biển Bắc cực vì những lợi ích to lớn của chúng. Ví dụ, từ Tokyo (Nhật) chở hàng đến London (Anh) qua đường biển Bắc cực chỉ có 14.000 km, trong khi đó nếu đi theo đường cũ qua biển Trung Hoa, biển Ấn độ và Địa Trung Hải thì dài đến 21.000 km. Chi phí chở hàng sẽ thấp hơn, an ninh cũng tốt hơn, không sợ gặp cướp biển nữa, nhất là bọn cướp biển Somalia.
Đối với việc vận chuyển dầu khí, theo tờ The Globe & Mail, hai đường biển Bắc cực càng có ý nghĩa hơn. Các nhà hàng hải sẽ làm được điều mà trước đây không thể nhờ những tiến bộ công nghệ đóng tàu chở dầu và khí hóa lỏng là mặt hàng vận chuyển quan trọng qua đường biển Bắc cực với khối lượng rất lớn mà không cần các đường ống dẫn dầu khí.
Các hãng đóng tàu Hàn Quốc và Phần Lan cho biết họ đã nghiên cứu và sẵn sàng sản xuất những chiếc tàu chở dầu và chở khí đốt có khả năng chạy trên các đường biển có băng tuyết. Tại Nga, các nhà khoa học đang nghiên cứu ý tưởng chế tạo các giàn khoan dầu khí ngoài biển khơi có thể tự di chuyển từ giếng dầu này đến giếng dầu khác trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt của Bắc cực. Các giàn khoan này có thể biến khí đốt thành khí hoá lỏng tại chỗ và bơm lên tàu đặc chủng. Chắc chắn các tập đoàn dầu khí Mỹ cũng đang có những nghiên cứu tương tự.
Khó tránh khỏi xung đột
Nhật báo Canada The Globe & Mail trong số báo ra gần đây cho biết nhà cầm quyền Canada e sợ không kiểm soát nổi tàu bè sử dụng đường biển Tây Bắc đi ngang qua xứ này từ biển Bering đến Bắc Đại Tây Dương một khi nó thông thoáng quanh năm suốt tháng, nhất là với mặt hàng dầu khí. Lúc đó, chủ quyền của Canada cũng sẽ bị thách thức nghiêm trọng.
Điều đáng ngại nhất đối với Canada là Mỹ có thể đặt trạm tiếp nhận dầu khí trong vùng biển Bắc cực thuộc lãnh hải Mỹ. Trong hai năm 1969-1970, Mỹ - Canada đã từng xung đột với nhau về mặt ngoại giao do chuyện vận chuyển dầu khí. Lúc đó, một chiếc tàu chở dầu Mỹ loại phá băng sử dụng tuyến đường Tây Bắc mà không báo trước cho Canada biết. Mỹ lập luận rằng tuyến Tây Bắc thuộc vùng biển quốc tế, không cần phải thông báo với ai. Hành động này bị Canada xem là xâm phạm chủ quyền vì Canada cho rằng tuyến đường này nằm trong lãnh hải Canada. Quan hệ ngoại giao giữa hai nước lúc đó hết sức căng thẳng.
Liệu sự cố trên có tái diễn trong tương lai? Câu trả lời là có thể khi các tuyến biển Đông Bắc và Tây Bắc ngày càng ít băng tuyết hơn, cho phép các tàu thường đi lại hầu như quanh năm, không cần tàu phá băng dẫn đường nữa. Canada vẫn chủ trương cứng rắn về vấn đề chủ quyền.
Bắc cực hiện nay chưa có chủ, tất cả các nước giáp ranh biển Bắc cực đều nói tàu thuyền của họ có quyền đi lại tự do ở Bắc cực. Nhưng một số nước đang đòi Liên Hiệp Quốc (LHQ) công nhận biên giới thềm lục địa của họ nối dài đến Bắc cực cũng đòi luôn quyền kiểm soát tàu bè đi lại trên hai tuyến đường Tây Bắc và Đông Bắc Bắc cực khi đi ngang nước họ.
Trường hợp nói trên của Canada là một ví dụ nhưng không phải duy nhất. Theo nhật báo Anh The Financial Times, Nga cũng đang đòi quyền kiểm soát và đánh thuế tàu bè chạy tuyến Đông Bắc Bắc cực đi ngang qua nước họ theo tinh thần công ước luật biển của LHQ. Một chuyên gia Nga cảnh báo chính quyền Nga: “Nếu chúng ta không làm sống lại hệ thống vận chuyển hàng hóa ở Bắc cực, tàu Mỹ và Nhật sẽ chiếm lĩnh tuyến đường Đông Bắc”.
Đâu là giải pháp cho những vấn đề nêu trên? Tại một cuộc họp của Cục Hàng hải Nga tổ chức hồi tháng 4-2008, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov tuyên bố Nga ủng hộ chính sách giải quyết tranh chấp về lãnh thổ giữa các nước giáp ranh Bắc cực bằng phương thức hợp tác, tránh đối đầu. Cơ sở để giải quyết tranh chấp là Công ước về thềm lục địa được Canada, Đan Mạch, Na Uy, Nga và Mỹ phê duyệt và công ước về luật biển của LHQ 1982.