Sẽ không thể hiểu được một hiện tượng nào đó nếu không nhìn thẳng, thậm chí phải chịu đau đớn để mổ xẻ nó. Hãy đi từ một luận điểm triết học không quá xa lạ này: Bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội.
Vâng, trong khối tổng hòa này, con người chịu tác động nhất bởi gia đình, nhà trường, xã hội- cả những giá trị vật chất, tinh thần cũng như tác dụng ngược mà 3 thực thể này mang lại. Ở đây, bên cạnh sức mạnh của yếu tố kinh tế, tác động toàn diện nhất đối với mỗi cá nhân lại là giáo dục, hiểu theo nghĩa rộng rãi của từ này. Nói cách khác, những thông tin, lời nói hay hình ảnh từ 3 môi trường chủ đạo nêu trên tác động đến nhận thức, tình cảm của mỗi người hằng ngày.
Thử nhìn khái quát “bức tranh 3 màu phối hợp” đang có vấn đề gì.
Trước hết là gia đình. Môi trường này đang có sự giao thoa, tương tác giữa mô hình gia đình truyền thống với kiểu hiện đại đang manh nha. Hình ảnh mái ấm gia đình mờ dần, kéo theo sự giảm sút độ kết dính giữa các thành viên trong một nhà. Cuộc sống trở nên gấp gáp, căng thẳng. Con người cảm thấy ít bị ràng buộc hơn nhưng cô độc hơn, tiền bạc dư thừa hơn nhưng tinh thần trống vắng hơn.
Môi trường giáo dục đang đứng trước nhiều sóng gió mà bệnh thành tích và tiêu cực trong thi cử là 2 cơn lốc xoáy. Có vẻ như phần lớn người thầy hôm nay dạy học vì nghĩa vụ, chỉ tiêu hơn là vì thiên chức và cảm hứng nghề nghiệp. Còn học trò thì chìm ngập giữa bộn bề sách vở, thói quen sao chép mài mòn tư duy độc lập - sáng tạo và sự tuân phục thụ động kìm hãm ý thức phản biện. Nhiều người như muốn học nhanh hơn để ra trường, nhận một tấm bằng, có một công việc. Song, một câu hỏi quá khó cứ lơ lửng: Liệu nhà trường, chính xác là hệ thống giáo dục, đã thật sự tạo ra những con người có đủ nhân cách, tri thức và kỹ năng sống tương hợp với một đất nước đang phát triển theo hướng hiện đại hóa?
Và, bao trùm nhất là xã hội. Có quá nhiều vấn đề đang thách thức chính quyền, kéo giảm chất lượng cuộc sống người dân. Rõ nhất là thực trạng môi trường kêu cứu do nước thải, rác thải, kẹt xe, khói bụi, tiếng ồn, ngập nước. Đã vậy, chất lượng của khá nhiều lĩnh vực dịch vụ công giảm sút càng đẩy người dân vào thế bị vây hãm. Người dân lại càng bất an về tình trạng tham nhũng đang diễn biến phức tạp, tính chất và phạm vi ngày càng nguy hiểm, đe dọa gây phương hại đến hình ảnh đất nước. Một loạt hành vi thể hiện sự rối loạn nhân cách và tâm thần tựa như tiếng sét đánh đinh tai. Nhưng, thường thì người ta hay giật mình bởi 1, 2, 3 tiếng sét đầu tiên rồi lại trở nên quen dần với nó. Bi kịch bắt đầu từ sự “quen dần” đó!