Nuôi dưỡng chứ không tận thu

Việc đóng thuế khi có thu nhập được xem là một nghĩa vụ quan trọng bậc nhất của người dân ở đại đa số các quốc gia trên thế giới. Thế nhưng Luật Thuế thu nhập cá nhân (TTNCN) bắt đầu đi vào cuộc sống từ ngày 1-1-2009 ở nước ta lại gây nhiều tranh cãi và chưa nhận được đồng thuận cao trong xã hội.

Để người dân làm quen với... thuế

Theo TS Trần Du Lịch, nguyên viện trưởng Viện Kinh tế TPHCM, vấn đề không thể xem nhẹ lúc này là phải tập cho người dân làm quen với việc đóng thuế. Bởi ông cho rằng sau nhiều năm thực hiện Pháp lệnh Thuế thu nhập cao đã tạo cho người dân suy nghĩ rằng khi thu nhập cao mới đóng thuế chứ không phải đóng thuế khi có thu nhập là nghĩa vụ của mọi người dân.

TS Trần Du Lịch cũng cho rằng nền kinh tế nước ta nhiều năm qua có khá lên nhưng đời sống của đại bộ phận người dân vẫn còn những khó khăn, thu nhập tính theo đầu người của nước ta cũng còn thấp nên tâm lý chung là muốn làm sao khoan sức dân để họ tích lũy, cải thiện đời sống.

Theo TS Nguyễn Minh Phong, Viện Phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội, thời gian đầu, Nhà nước không nên coi nguồn thu từ thuế thu nhập như một khoản tăng thu ngân sách, mà chỉ nên coi như bước khởi động để người dân làm quen, tạo tâm lý bình thường trong xã hội. “Cho nên cố gắng mức thu vừa phải để người dân không ngần ngại nộp thuế, trên cơ sở đó hoàn thiện luật thuế. Nếu thu cao ngay thì người dân sẽ tìm cách trốn thuế và khi trốn thuế trở thành phổ biến thì vừa khó khăn cho việc thu thuế vừa không tạo điều kiện hoàn thiện luật thuế”-TS Phong lý giải.

Chỉ nắm “người có tóc”?

Một trong những nguyên nhân rất quan trọng khiến nhiều người dân băn khoăn khi đóng thuế thu nhập hiện nay là làm sao bảo đảm sự công bằng. Không ít người lo ngại cơ quan thuế chỉ nắm được “người có tóc” chứ không nắm được “người trọc đầu”, tức là chỉ thu được thuế của những người ký sổ lĩnh lương mà không thu được của những người kinh doanh nhỏ lẻ hay ca sĩ, diễn viên, bác sĩ... Lo ngại đó càng có cơ sở khi chi tiêu bằng tiền mặt đang phổ biến như hiện nay. “Đặc điểm của nền kinh tế nước ta hiện nay là thanh toán bằng tiền mặt nên giám sát nguồn thu bằng tiền mặt rất khó khăn. Vì thế khi triển khai Luật TTNCN phải giám sát được các nguồn thu bằng tiền mặt và nếu giám sát được các nguồn thu còn ẩn này, chúng ta mới điều tiết được và người dân bình thường cũng an tâm đóng thuế. Phải tránh tình trạng người thu nhập cao hàng trăm triệu đồng, thậm chí hàng tỉ đồng/năm thì trốn được thuế, trong khi người thu nhập trên 4 triệu đồng đã phải đóng thuế”- TS Trần Du Lịch băn khoăn.

Chia sẻ quan điểm của nguyên viện trưởng Viện Kinh tế TPHCM, TS Nguyễn Minh Phong cho rằng luật hiện còn bỏ sót những khoản thu nhập, nhiều khi có giá trị rất lớn vào diện phải chịu thuế. “Luật phải bao quát hơn các khoản phải thu của những đối tượng phải thu, ví dụ như thiếu vắng các khoản hoa hồng, “lại quả” trong các hợp đồng Nhà nước. Các khoản quà biếu mà có thể tính được giá trị sao không bị thu. Còn có những khoản thu từ đặc quyền đặc lợi chưa được đưa vào thuế. Vì thế nó gây bức xúc là những người thu nhập chưa cao nhưng bị đánh thuế, trong khi những khoản thu nhập rất cao khác lại không bị đánh thuế”- TS Phong nêu dẫn chứng.

Thừa nhận thực tế chưa thể tạo công bằng ngay trong việc thu thuế hay, nói cách khác là tránh thất thu thuế, TS Trần Du Lịch cho rằng phải có chế tài mạnh đối với hành vi trốn thuế, gian dối đóng thuế. “Kinh nghiệm của các nước cho thấy để người dân tự kê khai thuế, còn cơ quan thuế hậu kiểm mới có tác dụng chứ đừng làm như chúng ta hiện nay là nhân viên thuế đi thương lượng với người dân mức thuế. Hãy để người dân tự khai, còn trường hợp nghi ngờ thì tiến hành hậu kiểm và phạt thật nặng nếu phát hiện trốn thuế”- ông Lịch kiến nghị.

Đừng lấy tiền dân nuôi “con nghiện”

Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của QH, ông Nguyễn Đức Kiên cho rằng vấn đề quan trọng nhất không phải thuế cao hay thấp mà là đồng tiền thu thuế của dân có được sử dụng hiệu quả hay không.

Theo TS Nguyễn Minh Phong, việc đầu tư phát triển nên chuyển dần từ khu vực Nhà nước sang khu vực ngoài Nhà nước, vì thực tế minh chứng khu vực Nhà nước vừa sử dụng không hiệu quả đồng vốn vừa không thu hút nhiều lao động. Ông Nguyễn Minh Phong dẫn câu nói của nhiều người ví von rằng những doanh nghiệp Nhà nước hiệu quả kinh doanh kém chẳng khác nào các “con nghiện” vừa dặt dẹo về khả năng, lại vừa “nghiện” tiền, tín dụng Nhà nước. “Rõ ràng đồng thuế phải sử dụng hiệu quả chứ không phải đưa vào những “con nghiện” như vậy”- ông Phong kiến nghị. Đồng tình với những đánh giá trên, TS Nguyễn Đức Kiên cho biết với vai trò của mình, QH đang làm rốt ráo để tăng hiệu quả đầu tư công, trong đó tiếp sau việc tiến hành giám sát tối cao về đầu tư xây dựng cơ bản năm 2008, năm nay QH lại thực hiện giám sát về việc sử dụng vốn Nhà nước tại các tập đoàn và tổng công ty.

Nuôi dưỡng nguồn thu

Để Luật TTNCN thực sự đi vào cuộc sống, TS Nguyễn Đức Kiên cho rằng một trong những điều quan trọng nhất cần xác định trong thời điểm “vạn sự khởi đầu nan” hiện nay là phải tiến hành thu làm sao để nuôi dưỡng nguồn thuế chứ không phải tận thu. Theo TS Trần Du Lịch, thời gian đầu thực thi Luật TTNCN nên tập trung vào những đối tượng thu nhập rất cao, đặc biệt là hạn chế tối đa việc gian lận hay trốn thuế để tạo công bằng xã hội. Còn đối tượng tạm gọi trung lưu trở xuống thì việc đánh thuế thu nhập nên mang tính chất nghĩa vụ chứ chưa đặt vấn đề điều tiết.

“Cùng với việc tăng thu từ người dân thì Nhà nước phải có cơ chế để bảo đảm cho việc thu thuế vì lợi ích quốc gia và lợi ích của người bị thu thuế”- TS Nguyễn Minh Phong kiến nghị. Theo ông Phong, doanh nghiệp bỏ tiền ra đầu tư có thể được các ưu đãi về thuế hay mặt bằng thì người dân đóng thuế cũng có quyền đặt câu hỏi họ đóng thuế cao thì được gì. Vì thế, Nhà nước cần phải công khai hóa việc sử dụng tiền thuế vào những mục tiêu gì, lĩnh vực nào, ra sao... Và điều rất quan trọng theo thông lệ trên thế giới là Nhà nước phải thực hiện phát triển an sinh xã hội nhiều hơn. Ví dụ, dùng một phần thu thuế để thực hiện vào việc bảo hiểm thất nghiệp có hiệu lực từ ngày 1-1-2009, hay miễn giảm nhiều hơn cho đối tượng chính sách về học phí, viện phí... “Nhà nước càng công khai, minh bạch trong việc sử dụng đồng tiền đóng thuế của người dân thì càng khuyến khích người dân tự nguyện đóng thuế thu nhập. Như ở nước ngoài, những người đóng thuế cao được tôn vinh, được vay tiền ngân hàng bằng tín chấp, được những ưu ái dựa trên thành tích đóng thuế”- ông Phong dẫn chứng. TS Trần Du Lịch cũng tán đồng quan điểm Nhà nước phải có hệ thống an sinh xã hội tương xứng với đóng góp của người dân.