Đồng hành hay cạnh tranh?

Vừa qua, Dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi đã công nhận sự góp mặt của đội ngũ này. Thế nhưng, vai trò, trách nhiệm cũng như sự tham gia của họ ở mức độ nào vào quy trình xuất bản…vẫn là một câu hỏi đang cần được trả lời thấu đáo.

Có thương hiệu và bản lĩnh: NXB sàng lọc đối tác

Sau thời kỳ nhộn nhạo “nhà nhà làm sách, người người làm sách”, trải qua sự sàng lọc khắc nghiệt của thị trường, lực lượng phát hành sách (PHS) tư nhân giờ đây phân hóa. Một số bị đào thải, một số khác trụ lại, tiếp tục phát triển bằng năng lực và thực lực của mình và đã trở thành những nhà tổng phát hành đạt đến một quy mô nhất định, có ảnh hưởng với thị trường.

Từ hơn 10 năm nay, lực lượng này không chỉ là người phát hành thuần túy mà đã tham gia xuất bản theo phương thức liên doanh - liên kết (LD-LK), có mối quan hệ mật thiết với các NXB. Theo Luật Xuất bản, trong quy trình thực hiện một cuốn sách, những tư nhân này thực sự chỉ là “cộng tác viên” (CTV), còn NXB chính là người giữ vai trò chủ đạo, định hướng CTV đi theo đúng quỹ đạo của mình.

Theo ông Lê Nguyên Đại – một tư nhân làm sách dạn dày kinh nghiệm: “Quy trình LD-LK thường khởi đầu khi NXB có bản thảo tốt, nhưng không có vốn tham gia tổ chức kinh doanh nên chấp nhận phương thức LD-LK để đối tác góp một phần hoặc toàn bộ vốn, đem in và độc quyền phát hành.

Trong nhà sách, người mua khó biết sách nào là sách lậu. Ảnh: AN DUNG

Nhưng phần lớn các trường hợp LD-LK thời gian qua xuất phát từ thực tế: NXB không tổ chức được bản thảo tốt, hoặc không đủ nhân lực và điều kiện để tổ chức bản thảo nên các đối tác chủ động đặt hàng và đầu tư trực tiếp từ bản thảo. Quy trình ấy không có gì trái với Luật Xuất bản nếu như NXB thực hiện nghiêm túc các quy định. Tất cả những sai phạm trong lĩnh vực này phần lớn là do nhiều NXB không làm tròn chức năng của mình, để cho những kẻ xấu làm ăn theo lối chụp giựt, cò con, qua mặt…”.

Theo bà Quách Thu Nguyệt - Giám đốc NXB Trẻ, qui trình làm sách LD-LK có nghiêm túc hay không hoàn toàn phụ thuộc vào NXB “Khi liên kết làm sách kế hoạch B (sách kế hoạch A do NXB bỏ vốn đầu tư) nếu NXB làm tròn chức năng của mình đúng như luật quy định và những điều khoản đã ghi rõ trong hợp đồng liên kết thì công việc cũng sẽ giống hệt với việc đưa vào sản xuất một xuất bản phẩm kế hoạch A…”.

Cũng theo bà Nguyệt: “Một khi NXB giành được thế chủ động, có uy tín, có thương hiệu trên thị trường thì có thể chi phối lại đội ngũ CTV, sàng lọc và chọn những đối tác làm sách nghiêm túc, yêu cầu họ thực hiện đúng quy trình xuất bản, theo định hướng của mình.

Một số tư nhân làm ăn không nghiêm túc, sau một thời gian thấy NXB Trẻ “quá khó” đã tự giác rút lui. Hiện nay, NXB Trẻ có một đội ngũ CTV ổn định là những đơn vị, cá nhân có uy tín trên thị trường”.

Hiện nay, trên thị trường sách, lực lượng xuất bản tư nhân (trong đó không ít người có trình độ giáo sư, tiến sĩ) cũng dần đi theo một quỹ đạo chung, mỗi người phát huy thế mạnh riêng, chuyên môn hóa, cố gắng tạo dựng thương hiệu, uy tín của riêng mình. Trong hệ thống NXB của cả nước cũng đang dần phân chia đẳng cấp: Tùy theo trình độ, bản lĩnh của NXB sẽ có một đội ngũ đối tác tương ứng.

Quản lý yếu kém: Tư nhân thâu tóm xuất bản

Có một thực tế nhức nhối trên thị trường sách hiện nay: không chỉ các NXB, các đơn vị PHS nhà nước đang phải chịu nhiều thiệt thòi về nạn “sách lậu”, “sách luộc”, “sách nhái” mà cả một số tư nhân – những người làm sách chân chính - cũng trở thành nạn nhân của kiểu làm ăn phi pháp, chụp giựt này.

Một tư nhân khẳng định: “Bọn ăn cắp sách, những kẻ làm sách nhái - bọn tội phạm trong làng sách, không thể coi là lực lượng tư nhân của chúng tôi và hoàn toàn không hề được chúng tôi đồng tình… Chúng tôi cũng mong các NXB giữ vững kỷ cương, có đội ngũ biên tập chắc tay để không có những tờ giấy phép giúp cho loại hàng giả - xuất phát từ lòng hám lợi và thiếu tự trọng của một số người - có cơ hội ra đời và góp phần làm rối loạn thị trường”.

Thiếu trình độ, thiếu năng lực hoạt động trong cơ chế thị trường đã đẩy nhiều NXB rơi vào thế bị động, hoàn toàn lệ thuộc vào tư nhân. Điển hình là hơn 10 năm qua, nhiều NXB tồn tại trong tình trạng không có định hướng, tìm đường sống bằng cách “bán” giấy phép cho tư nhân. Không có nội lực, thiếu trình độ thẩm định bản thảo, nhiều NXB khoán trắng cho tư nhân theo công thức: bản thảo + bao thư = không đọc bản thảo, không biên tập.

Sách in lậu vẫn công khai bày bán tại các nhà sách bên cạnh sách thật (bên trái). Ảnh: C.T.V.

Đây chính là nguyên nhân tạo nên những tiêu cực: tư nhân “mua” giấy phép để “luộc” một cuốn sách của một NXB khác mà giám đốc cũng không biết, như vụ H.T với giấy phép của NXB Thống Kê “luộc” cuốn “The best song book of all times” của NXB Trẻ…

Vụ cuốn “Từ đúng, từ sai trong tiếng Anh” của First News bị tư nhân lấy giấy phép của NXB Thế Giới “luộc” mà NXB vẫn không biết sách của NXB bạn đã phát hành…Thiếu trách nhiệm, buông lỏng quản lý, bị tư nhân thao túng, một số NXB đã dung túng cho một số tư nhân làm ăn chụp giựt trở thành đối thủ cạnh tranh không lành mạnh với chính các NXB khác…

Để có thể trở thành người đồng hành…

Sau Dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi, giới làm sách TPHCM khá chộn rộn. Theo ông Văn Hòa - chủ nhân hệ thống nhà sách Văn Lang: “Với dự thảo này, nhà nước hợp thức hóa một thực tế đã có và những người làm sách chúng tôi có thể yên tâm làm nghề, hiểu rõ vai trò trách nhiệm và nghĩa vụ của mình”. Theo anh Nguyễn Văn Phước – Giám đốc Công ty TNHH Trí Việt: “Dù tư nhân hay nhà nước, người làm sách nào cũng cần tâm huyết và có tầm nhìn về văn hóa.

Ngoài việc kinh doanh cũng cần phải tính đến hiệu quả xã hội. Dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi đã tạo được cơ chế mở, giúp chúng tôi tự tin và kinh doanh bình đẳng, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ với nhà nước. Tuy nhiên, chúng tôi cũng chờ những biện pháp quản lý cụ thể, bởi đây là lĩnh vực nhạy cảm và phức tạp. Nếu không quản lý tốt sẽ tạo nên những bất bình đẳng mới và một số phần tử xấu sẽ tiếp tục thao túng”.

Theo ông Phạm Minh Thuận – Giám đốc Fahasa, nhà nước cần xây dựng cơ chế quản lý phù hợp để lực lượng PHS tư nhân phát triển đúng định hướng và tạo sự cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế tham gia thị trường xuất bản phẩm. Đặc biệt, ngành thuế cần đánh giá đúng thực lực của ngành XB-PHS, coi đây là một ngành kinh tế đặc thù, bởi hiện nay đang có sự bất bình đẳng trong quản lý thuế giữa PHS tư nhân và PHS nhà nước.

Trong khi các cửa hàng sách nhà nước tuân thủ đóng thuế trên hóa đơn từng cuốn sách thì ở nhiều nhà sách tư nhân bề thế có vốn đầu tư vài tỉ đồng chỉ chịu thuế khoán như một cửa hàng sách nhỏ có số vốn dưới 20 triệu đồng. Ước tính, hàng năm ở khu vực nhà sách tư nhân, nhà nước thất thu hàng chục tỉ đồng tiền thuế…