Gốc tự do - nỗi lo bệnh tật

Thứ Tư, 20:30  10/04/2013

Gốc tự do là nguyên nhân hàng đầu gây ra các rối loạn về tim mạch và vô số các bệnh hiểm nghèo khác. Có cách nào khắc chế được gốc tự do?

Trong cuộc sống văn minh ngày nay, qua các phương tiện truyền thông đại chúng, quảng cáo sản phẩm..., chúng ta ít nhiều thường nghe nói đến những từ “lạ” như “gốc tự do” và chất chống ôxy hóa... Biết được bản chất của 2 khái niệm này, bạn có thể phòng được một số bệnh tật.

Gốc tự do là gì?

Để các bạn dễ hình dung, có lẽ cần phải đưa trở về “những ngày xưa yêu dấu” khi bạn lần đầu tiên làm quen với môn hóa học. Bạn hãy hình dung như thế này: Hạt nhân của một nguyên tử được bao bọc bởi một đám mây điện tử. Những điện tử trong đám mây này luôn luôn bắt cặp với nhau để tạo ra một trạng thái vững bền. Nhưng sự đời đâu phải lúc nào cũng “ngon cơm” như vậy. Đôi khi nguyên tử “lỡ” làm mất một điện tử thì sẽ làm cho những cặp đôi nguyên tử bỗng dưng đơn thân lẻ bóng. Nguyên tử này bấy giờ được gọi bằng một cái tên sặc mùi hóa học là “gốc tự do” (free radical) và luôn ở một trạng thái dễ bị “kích động”. Khi nguyên tử này bị mất điện tử thì chúng đâu có ngồi yên mà tìm cách “chôm chỉa” điện tử của những nguyên tử kế cận. Những nguyên tử bỗng nhiên bị mất của này trở thành “gốc tự do” và lại tìm cách chôm chỉa điện tử của những nguyên tử khác. Cứ như vậy, ân đền oán trả xảy ra liên tu bất tận và cuối cùng gây tổn hại cho tế bào.
 
Hạt nhân của một nguyên tử bị mất một điện tử nên tìm cách “chôm chỉa” điện tử của nguyên tử khác,
 nguyên tử đó lại đi “chôm” điện tử của nguyên tử khác… làm ảnh hưởng đến tế bào của con người.
Minh họa: Khều

Gốc tự do thường xảy ra trong quá trình chuyển hóa. Đôi khi chính hệ miễn dịch của cơ thể cũng tạo ra gốc tự do để tiêu diệt virus và vi khuẩn. Tuy nhiên, gốc tự do gây lo ngại nhất là những gốc tự do được hình thành do sự ô nhiễm môi trường, phóng xạ, khói thuốc, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ...

Gốc tự do sẽ làm ngòi nổ cho vô số bệnh tật. Nói theo màu sắc hóa học thì một vật chất bị ôxy hóa khi chúng mất điện tử và một chất bị khử khi chúng được cho thêm điện tử. Tất cả những phản ứng hóa học xảy ra đều có sự trao đổi điện tử. Cơ thể chúng ta tạo ra năng lượng nhờ vào sự ôxy hóa thực phẩm và dự trữ năng lượng dưới dạng ATP. Thật là nghịch lý, cơ chế tạo năng lượng  này vốn rất quan trọng cho sự sống lại có thể hình thành những gốc tự do gây tổn hại tế bào do sự hình thành những vụ “chôm chỉa” điện tử liên hoàn.

Màng của tế bào được cấu thành từ những phân tử chất béo chưa no và vì vậy rất nhạy cảm bởi sự phá hoại của các gốc tự do và tạo ra những chuỗi phản ứng không thể kiểm soát nổi. Sự ôxy hóa màng tế bào có thể dẫn tới sự phân giải hoặc làm chai cứng những phân tử lipid vốn tạo nên tế bào. Nếu thành tế bào trở nên chai cứng do các phân tử lipid bị ôxy hóa sẽ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc cung cấp chất dinh dưỡng cho tế bào, đồng thời ngăn chặn sự trao đổi tín hiệu giữa các tế bào với nhau, các hoạt động tế bào khác cũng bị ảnh hưởng. Nơi dễ bị “dính chấu” nhất là ADN. Gốc tự do được cho là nguyên nhân hàng đầu gây ra các rối loạn về tim mạch và vô số các bệnh hiểm nghèo khác.

Làm sao chống ôxy hóa?

Cơ thể tìm mọi cách bảo vệ chúng ta trước sự tàn phá của những  gốc tự do bằng cách tạo ra những enzyme để “dẹp loạn” chúng. Tuy nhiên, những enzyme này cũng chưa đủ “võ công” để có thể ăn thua đủ với các gốc tự do. Vì vậy phải cần sự trợ giúp của những “hiệp sĩ” mang  cái tên rất nghĩa hiệp là “chất chống ôxy hóa (antioxidants). Những “hiệp sĩ” này sẽ vào cơ thể nhờ vào thực phẩm. Các chất chống ôxy hóa sẽ “cảm hóa” các gốc tự do bằng cách “ban phát” cho các gốc tự do những điện tử bị thiếu mất, làm cho gốc tự do bỏ thói “chôm chỉa”, ngăn chặn những vụ “trộm” điện tử liên hoàn. Chất chống ôxy hóa rất nổi tiếng là curcuminoids có trong củ nghệ. Những chất ôxy hóa khác bao gồm vitamin E, vitamin C, tiền vitamin A, selenium... Để có tác động kháng ôxy hóa, cần đưa thêm những thực phẩm hoặc bổ sung các vitamin và khoáng tố vào cơ thể đủ với liều lượng được đề nghị mỗi ngày. Cụ thể như sau:

- Vitamin E: Là loại vitamin tan trong dầu, tìm thấy ở hạt, dầu cá, ngũ cốc (nguyên hạt)... Mỗi ngày cần cung cấp 12 IU (đơn vị quốc tế) cho phụ nữ và 15 IU cho nam giới.
 
- Vitamin C được tìm thấy trong cam, chanh, bông cải xanh, cải bó xôi, dâu tây. Liều lượng mỗi ngày là 60 mg.

Ngoài ra, cũng lưu ý lựa chọn loại đồ ăn, thức uống, gia vị có nhiều chất chống ôxy hóa như rượu nho đỏ, trà xanh, hành, tỏi...

Thực phẩm chống ôxy hóa

Trong một hội nghị quốc tế về chống các gốc tự do, các bác sĩ khuyên nên có chế độ ăn giàu acid béo đơn không no, bổ sung các chất chống ôxy hóa như vitamin E, bêta caroten, vitamin C, selenium. Những chất này có trong các loại thực phẩm sau:

- Thực phẩm giàu vitamin E: Các loại dầu thực vật như dầu đậu nành, đậu phộng, hướng dương, gan cá; giá đỗ, hành tây.

- Thực phẩm giàu bêta caroten: Đu đủ, cà rốt, bí đỏ, xoài. Các loại rau có màu xanh thẫm như rau ngót, rau dền, rau muống, rau đay, mồng tơi.

- Những thực phẩm giàu vitamin C: Tất cả các loại rau, quả, nhiều nhất là rau ngót, cà chua, rau thơm. Các loại quả như bưởi, chanh, cam, quýt, chuối.

- Thực phẩm giàu selenium: Tỏi, tôm đồng, gạo, bắp vàng, lòng đỏ trứng, thịt heo nạc.
 
Đ. Nhung
DS NGUYỄN BÁ HUY CƯỜNG
[Quay lại]
Người lao động TV
Thăm dò ý kiến
Bạn có ủng hộ đề án sách giáo khoa điện tử 4.000 tỉ đồng của Sở GD-ĐT TP HCM?
  •  Có
  •  Không
vote result