Phải cấu trúc lại hệ thống giáo dục

. Phóng viên: Đứng trước một năm mới được dự báo là nhiều khó khăn, theo giáo sư, giáo dục Việt Nam sẽ gặp phải những thách thức gì?

- Giáo sư Văn Như Cương: Điều dễ nhận thấy nhất là tình trạng học sinh bỏ học có thể sẽ ngày càng tăng lên do tình hình kinh tế gặp nhiều khó khăn. Ngành giáo dục sẽ phải nỗ lực rất nhiều để giữ được những thành quả đã đạt được.

Nhưng điều mà tôi lo lắng là sắp tới, chúng ta thực hiện những thay đổi lớn trong giáo dục. Nói thực, tôi ngại nhất là những thay đổi của Bộ GD-ĐT bởi nhiều khi cách đặt vấn đề không đúng đã dẫn đến hậu quả là những giải pháp không đúng. Theo tôi thì dù dư luận nói nhiều hay các nhà khoa học lên tiếng tỏ ý chưa đồng tình thì Bộ GD-ĐT vẫn nên bình tĩnh giải quyết vấn đề. Sự vội vàng có thể sẽ khiến vụ việc chuyển từ thái cực này sang thái cực khác, dẫn đến sai lầm không được lòng dân.

Giáo dục Việt Nam đúng là cần nhiều thay đổi, nhưng vấn đề là thay đổi như thế nào. Tôi nói ví dụ như chủ trương tăng số lượng sinh viên hằng năm một cách cơ học trước đây chẳng hạn. Điều này đã dẫn đến việc mở trường ào ạt mấy năm qua trong khi chưa có sự chuẩn bị chu đáo về cơ sở vật chất lẫn đội ngũ giảng viên. Thi nhau mở trường trong khi cơ sở vật chất phải đi thuê, giảng viên cơ hữu không có bao nhiêu đã khiến chất lượng đào tạo giảm xuống, đó là một thực tế mà báo chí, dư luận đã nói đến rất nhiều trong suốt thời gian qua. Tôi thấy ngành giáo dục nhiều khi phải xem lại quyết định của mình xem đã phù hợp thực tế chưa, có cứng nhắc không để nhắm cho đúng những gì cần thay đổi. Chủ trương năm 2015 sử dụng bộ sách giáo khoa mới cũng là một chủ trương cần tính toán thật kỹ. Theo kinh nghiệm của tôi, việc viết sách phải rất cẩn trọng chứ không phải thế nào cũng được. Chúng ta cần phải có thời gian để xây dựng chương trình, duyệt chương trình rồi mới bắt tay vào viết sách giáo khoa được. Bây giờ đã là năm 2009 rồi, liệu 6 năm nữa có đủ thời gian để vừa xây dựng rồi thẩm định chương trình vừa viết sách, thí điểm rồi triển khai đại trà không?

. Để thay đổi mạnh mẽ nền giáo dục Việt Nam, theo giáo sư, khâu đột phá bắt đầu từ đâu?

- Cần phải nhìn thẳng vào thực tế là việc dạy và học hiện nay chưa thật sự sát thực tế. Nhìn vào mặt bằng chung thì thấy, ngành giáo dục vẫn đào tạo ra những người thợ có tay nghề rất yếu. Tâm lý của học sinh mình là dù thi tốt nghiệp năm nay không đỗ thì sang năm thi lại chứ nhất định không đi học nghề. Theo quan điểm của tôi, chúng ta cần phải cấu trúc lại hệ thống giáo dục, làm thế nào để phân luồng học sinh không còn là vấn đề yếu kém nhất nữa. Tôi ví dụ ở Đức, học sinh lên cấp 3 là phân luồng, đối tượng nào thì học cao hơn để tiếp tục học lên ĐH, loại nào đi học trường nghề. Ở ta thì trường nghề đang bị “cô lập” với trường phổ thông, không phân luồng được, không liên thông được, học sinh lại chỉ được học chay nên tâm lý muốn học văn hóa chứ không học nghề rất phổ biến. Cần phải thay đổi tâm lý này, phải quan niệm rằng trường nghề là trường văn hóa có dạy nghề, người học nghề cũng tốt nghiệp lớp 12, sau đó có thể học tiếp lên CĐ, ĐH nếu như có khả năng. Như vậy thì mới có thể phân luồng học sinh được.

. Vậy còn việc đột phá ở đội ngũ giáo viên thì sao, thưa giáo sư?

- Những yếu tố khác như đội ngũ giáo viên, cơ chế quản lý giáo dục cũng rất quan trọng nhưng phải giải quyết từ từ chứ không thể ngay một lúc mà làm hết được.

Về cơ chế quản lý, nhân đây tôi cũng muốn nói, bộ nên giao quyền tự chủ hơn nữa cho các trường, đặc biệt và đối với việc tuyển sinh thi cử. Các trường ĐH dạy sinh viên từ năm đầu đến năm cuối, phát bằng cho người ta, vậy thì sao bộ không để cho các trường tuyển sinh theo cách của mình để chọn ra những người tốt nhất phù hợp với mình?

. Bộ GD-ĐT coi giáo viên là khâu đột phá của chiến lược phát triển giáo dục và từ năm 2009 sẽ áp dụng hình thức tuyển dụng giáo viên bằng hợp đồng thay vì biên chế, giáo sư nghĩ sao?

- Tôi cho rằng việc tuyển dụng giáo viên bằng hợp đồng là điều hợp lý, các ngành khác hiện nay cũng đã tuyển dụng bằng hình thức hợp đồng rồi. Tuy nhiên, cần phải tính đến sự ổn định đối với giáo viên vùng khó khăn. Ở những khu vực này, ngay cả có tuyển biên chế thì cũng ít người xung phong đi dạy, nếu giờ chỉ tuyển bằng hợp đồng thì e là khó hấp dẫn. Trường hợp này cần phải tính toán kỹ để giáo viên hợp đồng cũng được hưởng mọi quyền lợi như biên chế. Theo tôi trước mắt cần làm thí điểm ở địa phương nào đó, sau khi thành công mới triển khai đại trà trên diện rộng.