Cuộc đua giữ nhân lực không còn là chuyện lương, thưởng hay phúc lợi đơn thuần. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và biến động lao động ngày càng mạnh, người lao động (NLĐ) cần được trang bị năng lực để thích nghi. Điều đó đòi hỏi TP HCM phải thay đổi cách đào tạo, xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa Nhà nước, doanh nghiệp (DN), Công đoàn và nhà trường.
Trang bị bộ năng lực toàn diện
Từ năm 2014, Ngân hàng Thế giới công bố báo cáo "Phát triển kỹ năng: Xây dựng lực lượng lao động cho một nền kinh tế thị trường hiện đại ở Việt Nam", trong đó đưa ra 3 nhóm kỹ năng nền tảng cho lực lượng lao động gồm: kỹ năng nhận thức cơ bản, kỹ năng xã hội - hành vi và kỹ năng kỹ thuật.
Khung năng lực này đến nay vẫn còn giá trị nhưng nội dung bên trong đã bộc lộ nhiều khoảng trống khi thế giới lao động thay đổi quá nhanh. NLĐ hiện không chỉ đối diện áp lực cạnh tranh việc làm mà còn phải thích nghi với môi trường số, AI và những biến động khó lường của thị trường.
Ở nhóm kỹ năng nhận thức, việc tích lũy kiến thức không còn là lợi thế tuyệt đối như trước. AI ngày càng đảm nhận tốt việc tổng hợp dữ liệu, tính toán và xử lý thông tin. Điều NLĐ cần hiện nay là khả năng học nhanh, thích nghi nhanh và biết cập nhật tri thức mới liên tục.
Trong nhóm kỹ năng xã hội - hành vi, tương tác trực tiếp không còn đủ. Làm việc trực tuyến, từ xa đã trở nên phổ biến. Cùng với đó là áp lực tâm lý, nỗi lo mất việc, thay đổi nghề nghiệp khiến nguy cơ khủng hoảng tinh thần ngày càng lớn. Nếu chỉ đào tạo kỹ năng giao tiếp mà thiếu năng lực chống chịu và phục hồi thì NLĐ rất dễ bị tổn thương.
Tương tự, ranh giới giữa các ngành nghề đang mờ dần. Công nhân (CN), kỹ thuật viên hay nhân viên văn phòng đều phải tiếp cận dữ liệu số, thiết bị tự động và AI. Vì vậy, kỹ năng nghề chuyên biệt không còn đủ mà phải đi kèm kỹ năng công nghệ.
Theo nhiều chuyên gia lao động, muốn tồn tại trong môi trường mới, NLĐ cần được trang bị bộ năng lực toàn diện thay vì chỉ học nghề đơn thuần. Trong đó, năng lực số cơ bản là yêu cầu tối thiểu. Năng lực này không đồng nghĩa phải biết lập trình mà là khả năng sử dụng công nghệ an toàn và hiệu quả. Cùng với đó là khả năng tương tác với máy móc, robot và giao diện số trong dây chuyền sản xuất.
Một năng lực quan trọng khác là khả năng tái đào tạo và tự học. Trong bối cảnh tri thức nhanh chóng lỗi thời, NLĐ phải biết cập nhật kỹ năng mới và chủ động thay đổi khi nghề nghiệp biến động. Ngoài ra, cần chú trọng đào tạo các kỹ năng có thể dịch chuyển giữa nhiều lĩnh vực. Chẳng hạn, sự khéo léo, tính kỷ luật của CN may có thể thích nghi với ngành điện tử hoặc logistics; kỹ năng viết có thể ứng dụng trong hành chính, truyền thông hay marketing.
Người lao động cần được đào tạo các kỹ năng để thích ứng với những thay đổi. Ảnh: HUỲNH NHƯ
"Lá chắn" trước biến động thị trường
Bên cạnh kỹ năng nghề, NLĐ hiện rất cần năng lực tự trị, tự cường và phục hồi trước biến cố. Đây được xem là "lá chắn" giúp họ không bị gục ngã khi thị trường lao động biến động mạnh.
Một trong những nội dung quan trọng là hiểu biết pháp luật lao động. NLĐ không cần trở thành chuyên gia nhưng phải nắm được những quyền cơ bản liên quan đến BHXH, BHYT, hợp đồng lao động và an toàn, vệ sinh lao động.
Khi xảy ra sa thải hoặc tranh chấp, hiểu biết pháp luật sẽ giúp họ biết cách tự bảo vệ và tìm kiếm hỗ trợ từ Công đoàn hoặc cơ quan chức năng. Song song đó là kỹ năng quản trị tài chính cá nhân. Thực tế cho thấy nhiều CN rơi vào vòng xoáy "tín dụng đen" hoặc khủng hoảng tài chính khi mất việc do thiếu kỹ năng quản lý chi tiêu và quỹ dự phòng.
Đặc biệt, sức khỏe tinh thần đang trở thành vấn đề đáng quan tâm. Áp lực tăng ca, nguy cơ thất nghiệp và nhịp sống căng thẳng khiến nhiều lao động rơi vào trạng thái lo âu, kiệt sức. Vì vậy, các chương trình đào tạo cần bổ sung nội dung về quản trị cảm xúc, khả năng thích nghi và phục hồi sau cú sốc.
Theo các chuyên gia, để hỗ trợ NLĐ hiệu quả, trước hết cần tiếp tục củng cố cơ chế phối hợp giữa Nhà nước, DN và Công đoàn. Nhà nước giữ vai trò chính sách; DN bố trí thời gian, hạ tầng; Công đoàn tham gia xây dựng nội dung đào tạo sát nhu cầu thực tế.
Một số ý kiến đề xuất cần quy định NLĐ được học ngay trong giờ làm việc và vẫn hưởng lương, dù chỉ 30 phút mỗi tuần. Cùng với đó là thay đổi cách đầu tư cho đào tạo. Thay vì dàn trải ngân sách vào các chương trình dài hạn, cố định, cần ưu tiên các quỹ đào tạo ngắn hạn, linh hoạt và sát nhu cầu DN. Những lớp học truyền thống kéo dài sau giờ làm khó thu hút CN vì họ thiếu thời gian và năng lượng.
Kiến thức được chia thành các nội dung ngắn 3-5 phút để NLĐ có thể học trong giờ nghỉ hoặc lúc di chuyển. Quan trọng hơn, các chương trình đào tạo nghề hiện nay phải xem kỹ năng tự học, tư duy phản biện, quản trị cảm xúc và thích nghi là nền tảng bắt buộc, không còn là phần phụ trợ.
Cuộc đua giữ nhân lực tại TP HCM vì vậy không thể chỉ dừng ở mức tăng thu nhập hay cải thiện phúc lợi. Điều quan trọng hơn là tạo ra lực lượng lao động có khả năng thích nghi, tự đổi mới và đủ sức vượt qua những biến động của thời đại số.
Xây dựng mô hình "học tập vi mô"
Nhiều chuyên gia cho rằng mô hình đào tạo lao động hiện nay vẫn nặng lý thuyết, thiếu linh hoạt và chưa theo kịp tốc độ thay đổi của thị trường lao động. Giải pháp được đề xuất là xây dựng mô hình "học tập vi mô", chia nhỏ kiến thức thành các nội dung ngắn, dễ tiếp cận ngay tại nơi làm việc. Việc học cần diễn ra liên tục trong quá trình làm việc thay vì tách biệt khỏi sản xuất.
Ngoài kỹ năng nghề, các chương trình đào tạo cần bổ sung kỹ năng số, quản trị cảm xúc, tư duy phản biện và khả năng tự học để NLĐ thích nghi tốt hơn với thị trường lao động nhiều biến động.
(Còn tiếp)
____________
(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 22-5
và quét mã QR
Bình luận (0)