Thiếu cái kho… không làm nên tích sự

Mỗi năm mất 1.000 tỉ đồng

Miền Tây từng có hệ thống kho tàng hùng hậu gắn với chành vựa kinh doanh mễ cốc từ trước năm 1975.

Sau 1975, nhiều kho tàng đặt dưới sự kiểm soát của các sở, công ty kinh doanh lương thực.

Sau một thời gian, các công ty kinh doanh lương thực làm ăn thua lỗ, kho tàng dần dần bị chuyển công năng.

Ở miền Tây, chỉ có vụ đông xuân, sản lượng và năng suất lúa tốt nhất do mùa khô, các vụ khác nông dân đều rối việc tồn trữ. Mấy tháng dừng hoạt động xuất khẩu, lúa hè thu – gặt trong mùa mưa bão – chất lượng giảm từng ngày.

Từ nhiều năm trước, dự án DANIDA đã cảnh báo “vấn nạn” tổn thất sau thu hoạch ở ĐBSCL đã gây thiệt hại cả ngàn tỉ đồng/năm. Riêng khâu tồn trữ mỗi năm thất thoát 1,61% ước hơn 281.000 tấn lúa.

Theo sở Khoa học và công nghệ Tiền Giang, năm 2005, tổn thất sau thu hoạch ở tỉnh này là 21.000 tấn, giá lúa bình quân 2.000.000đ/tấn, nông dân Tiền Giang mất đứt 42 tỉ đồng.

Phân vai tréo ngoe

Mặc dù được các chuyên gia cảnh báo và chỉ ra mắt xích yếu ớt của khâu bảo quản sau thu hoạch, nhưng tới nay cả đồng bằng chỉ có 3 silo tại Sóc Trăng, Cần Thơ, Đồng Tháp, tổng công suất 30.000 tấn. Các silo đã “luống tuổi”, không thể bảo quản lúa gạo đúng tiêu chuẩn. Rất tiếc, khi dự án xây chợ đầu mối lúa gạo, việc đầu tư kho lúa gạo cũng chỉ ở mức 25.000 tấn. Nhiều chuyên gia cho rằng, với sản lượng lúa hàng hoá như hiện nay, ĐBSCL cần ít nhất 40 silo, mỗi silo chứa 10.000 tấn mới đáp ứng nhu cầu. Mức đầu tư mỗi silo 10.000 tấn, khoảng 3,7 triệu USD. Tính ra, sẽ phải đầu tư khoảng 150 triệu USD. Đây không hề là mức đầu tư quá lớn so với giá trị kim ngạch hàng tỉ USD/năm do xuất khẩu lúa gạo mang lại.

Vấn đề là ai đầu tư? Đầu tư như thế nào? Ông Hùng Châu, từng điều hành xí nghiệp lương thực ở Trà Nóc, nói: “Tất cả các kho của doanh nghiệp đều có giới hạn. Ngay bây giờ có la làng về kho chứa thì doanh nghiệp… không dám cãi chứ không ai dám làm vì dự trữ không phải chức năng của doanh nghiệp, bằng chứng là vốn vay phải trả lãi suất thương mại”. Ông cho rằng định mức đầu tư xây dựng cơ bản đã thay đổi, trước đây đầu tư một tấn kho: hai triệu đồng, nhưng hiện nay không làm được vì giá đất, chi phí xây dựng cơ bản tăng quá cao. Doanh nghiệp làm kho trữ chịu lãi suất thương mại, nếu phân bổ vô phí thì giá thành cao làm mất tính cạnh tranh.

Ở Thái Lan, nhà nước đầu tư kho kín, hút khí, thông gió đảo chiều, xông trùng… kéo dài thời gian dự trữ 2 – 3 năm. Doanh nghiệp đầu tư kho nhỏ hơn, vừa sức ứng dụng kỹ thuật bảo quản ngắn hạn. Họ làm kho tồn trữ để quay vòng theo kế hoạch kinh doanh chứ không phải để dự trữ. Khi doanh nghiệp tìm được nguồn tiêu thụ có thể mua lúa từ kho dự trữ quốc gia.

Việt Nam làm ngược lại, doanh nghiệp lo dự trữ còn cục Dự trữ quốc gia thì đứng ngoài… Lẽ ra, cục Dự trữ quốc gia phải vào cuộc. Muốn vậy, Nhà nước cần bỏ vốn đầu tư kho – là lĩnh vực tư nhân không làm vì không đảm bảo yếu tố lợi nhuận.

Thống kê chưa đầy đủ, cả nước có khoảng 80.000 nhà máy xay nhỏ của tư nhân đang hoạt động, công suất phổ biến 0,5 – 2 tấn/giờ, gắn với nhà máy là hệ thống kho dã chiến. Khi sản lượng lúa tăng cao, vụ này tiếp vụ kia, các nhà máy lo chỗ chứa tránh mưa, gió đã khó, nói chi tới khả năng tồn trữ chống ẩm vàng. Hầu hết các kho đều chưa thể chủ động thông gió tự nhiên hoặc cưỡng bức làm giảm nhiệt độ, làm khô lúa dưới 14%, việc xử lý côn trùng theo các biện pháp sinh học, hoá học lại càng khó. Bằng chứng là các nhà máy từng ôm gạo lức chờ xay xát trắng, lau bóng xuất khẩu buộc phải bỏ gạo sắp ẩm vàng, bán tháo với giá cực rẻ.