Bí ẩn cuộc đời Đại tư mã Ngô Văn Sở

(NLĐO) - Sử sách ghi rằng Đại tư mã Ngô Văn Sở nhà Tây Sơn đã bị dìm chết trên sông Hương. Thế nhưng, sang triều Nguyễn, một vị quan mang tên ấy lại xuất hiện…

Trong phong trào Tây Sơn cuối thế kỷ XVIII, nhiều danh tướng đua nhau xuất hiện. Dưới trướng của người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ là những tên tuổi lẫy lừng như Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân…, đặc biệt là Đại tư mã Ngô Văn Sở.

Võ tướng huyền thoại

Hằng năm, vào mùng 10 tháng giêng âm lịch, con cháu bổn tộc họ Ngô tại Quảng Trị lại tổ chức tảo mộ Đại tư mã Ngô Văn Sở và phu nhân - bà Nguyễn Thị Đích, sau đó về từ đường làm lễ cúng, tưởng nhớ ngày mất của ông. Lăng mộ vị danh tướng này tọa lạc tại làng Hà Lỗ, xã Nam Hải Lăng còn lăng mộ phu nhân nằm tại làng Lai Phước, phường Nam Đông Hà - đều ở tỉnh Quảng Trị.

Trong ký ức con cháu họ Ngô ở Quảng Trị cũng như nhiều giai thoại dân gian, Ngô Văn Sở là một võ tướng mang màu sắc huyền thoại. Cựu đại tá Ngô Kim Sy, hậu duệ đời thứ 7 của Đại tư mã Ngô Văn Sở (hiện ở xã Vĩnh Định, tỉnh Quảng Trị) cho biết người dân quê ông vẫn kể nhau nghe những truyền thuyết về vị quan này.

Theo đó, thuở nhỏ Ngô Văn Sở theo ông nội vào vùng đất Bình Định sinh sống. Ông bắt đầu rèn luyện võ nghệ, nổi tiếng với tài khinh công và sức mạnh phi thường. Những giai thoại như việc ông nhảy lên mái nhà đang cháy để dập lửa, cùng nữ tướng Bùi Thị Xuân đánh hổ cứu dân làng… đến nay vẫn được truyền tụng.

Vì tiếng tăm ngày càng vang lừng, Ngô Văn Sở được anh em nhà Tây Sơn chiêu mộ. Từ đó, ông bước vào con đường binh nghiệp, trở thành một trong những cánh tay đắc lực của phong trào Tây Sơn.

Ông Nguyễn Hoàn, nguyên Phó Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Quảng Trị, khắc họa về vị tướng tài ba: "Ngô Văn Sở tráng kiện, giỏi võ, tinh thông binh pháp. Năm 1773, ông được Tây Sơn Vương Nguyễn Nhạc cử làm Chinh nam Đại tướng quân, cùng các tướng Nguyễn Văn Lộc, Lê Văn Hưng vào đánh chiếm ba phủ Phú Yên, Diên Khánh và Bình Thuận".

Sau khi xưng đế, Nguyễn Nhạc phong Ngô Văn Sở làm Đại tư mã. Lúc Nguyễn Hữu Chỉnh lộng hành ở Bắc Hà, năm 1787, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ sai Ngô Văn Sở cùng Võ Văn Nhậm, Phan Văn Lân kéo quân ra Thăng Long đánh dẹp. Rồi khi Vũ Văn Nhậm sinh lòng phản trắc, Ngô Văn Sở mật tấu với Bắc Bình Vương trừng trị...

Nhờ có công lớn, Ngô Văn Sở được giao trọng trách trông coi 11 trấn Bắc Hà. Trước khi rời Thăng Long về Phú Xuân, Bắc Bình Vương mở tiệc đãi các quan văn võ. Trong bữa tiệc, Bắc Bình Vương đề cao vai trò của Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân khi tuyên bố: "Sở, Lân là nha trảo của ta".

Khi đã lên ngôi vua, lúc tiến đánh quân Thanh, Quang Trung Nguyễn Huệ giao Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân cai quản Dinh Tiền quân. Sau khi đại thắng quân Thanh, tháng 2 năm 1789, vua đem quân về Phú Xuân - Huế, giao Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân ở lại Thăng Long thống lĩnh việc quân quốc. Năm 1790, Ngô Văn Sở tháp tùng "vua Quang Trung" (do Phạm Văn Trị đóng giả) sang chầu vua Càn Long nhà Thanh…

Chưởng cơ Ngô Văn Sở là ai?

Lịch sử vương triều Tây Sơn xác nhận tướng Ngô Văn Sở (? - 1795) tham gia phong trào khởi nghĩa, từng giữ chức Đại tư mã. Ông là một trong "Tây Sơn tứ kiệt" (gồm: Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng, Ngô Văn Sở, Bùi Thị Xuân) với nhiều chiến công hiển hách.

Trong khi đó, sử liệu vương triều nhà Nguyễn lại ghi nhận một vị quan cùng tên Ngô Văn Sở, giữ chức Chưởng cơ, là thân phụ bà Ngô Thị Chính (tức Ngô Thị Kiều, Hiền phi của vua Minh Mạng).

Từ lâu, sự trùng hợp này làm dấy lên nhiều tranh luận trong giới nghiên cứu sử học xoay quanh câu hỏi: Ngô Văn Sở nhà Tây Sơn và Ngô Văn Sở triều Nguyễn là một hay hai nhân vật?

Một số nhà nghiên cứu cho rằng tướng Ngô Văn Sở không bị tướng Võ Văn Dũng dìm chết trên sông Hương như nhiều ghi chép, mà có thể là kế "tráo thân" giữa những biến động cuối thời Tây Sơn. Theo họ, Ngô Văn Sở sau đó đầu hàng, ra làm quan dưới nhà Nguyễn, từng cùng Võ Tánh giữ thành Quy Nhơn...

Các nhà nghiên cứu Nguyễn Phước Bảo Đàn, Thích Pháp Hạnh, Nguyễn Văn Thịnh đã bỏ ra nhiều công sức tiến hành khảo sát Nguyễn Phúc tộc thế phả, gia phả tộc Ngô tỉnh Gia Lai và tỉnh Quảng Trị cùng các tư liệu thực địa thu thập năm 2025. Từ đó, bước đầu họ đưa ra kiến giải: Nhiều khả năng hai Ngô Văn Sở nêu trên chỉ là một.

Gỡ "nút thắt" từ Hiền phi Ngô Thị Chính

Trong tài liệu "Nguyễn Phúc tộc thế phả 3" viết năm 1993, khi đề cập hiền phi Ngô Thị Chính, nhà nghiên cứu Vĩnh Cao chú thích liên quan nhân vật Ngô Văn Sở: "Hiền phi Ngô Thị Chính (…) là con của Chưởng cơ Ngô Văn Sở, mẹ họ Nguyễn". Theo chú thích này, Ngô Văn Sở từng làm Đại Tư mã triều Tây Sơn, sau theo vua Gia Long nhà Nguyễn, được phong Chưởng cơ - quản đạo trấn Thanh Hoa ngoại.

Theo nhóm nghiên cứu nêu trên, ngoài "Nguyễn Phúc tộc thế phả 3", bản "Nguyễn Phúc tộc thế phả: Thủy tổ phả - Vương phả - Đế phả" do Hội đồng Trị sự Nguyễn Phúc tộc soạn cũng thông tin tương tự về nhân vật Ngô Văn Sở. Ngoài ra, gia phả đích phái Phú Bình Công phòng (viết năm Bảo Đại thứ 12) cũng cho biết hiền phi Ngô Thị Chính là con gái Chưởng cơ Ngô Văn Sở.

Hiện nay, nhà thờ Ngô tộc ở phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai vẫn lưu giữ bức tông đồ cùng bản gia phả tộc Ngô với hai nhánh. Nhánh 1 là Đại tư mã Ngô Văn Sở chánh phái theo nhà Tây Sơn; nhánh 2 là Ngô Văn Ngữ Luận hầu thứ phái theo vua Gia Long.

Tài liệu của nhóm nghiên cứu cho thấy Ngô Văn Sở có 6 người vợ. Hậu duệ dòng ngoại của chánh phái Ngô Văn Sở, ông Hoàng Ngọc San (hiện ngụ tại phường Quy Nhơn Bắc) đang lưu giữ bức tông đồ và bản gia phổ tộc Ngô. 

Ngoài bản gia phả có nội dung như ở nhà thờ Ngô tộc, bức tông đồ cho biết Ngô Văn Sở và Ngô Văn Ngữ là anh em, con ông Ngô Văn Diễn - tướng chúa Nguyễn. Ông Ngô Văn Sở và bà Nguyễn Thị Đích có người con gái là Ngô Thị Chính.

Khảo sát tại nhà thờ tộc Ngô ở xã Vĩnh Định, tỉnh Quảng Trị, nhóm nghiên cứu còn tiếp cận được bản gia phả "Bá Gia tư phổ". Theo đó, Đại tư mã Ngô Văn Sở sau khi theo vua Gia Long, trưởng nữ (Ngô Thị Chính) được vua Minh Mạng tuyển vào hậu cung, phong là hiền phi…

Đối chiếu với chính sử triều Nguyễn, những thông tin từ nhóm nghiên cứu nêu trên khá tương đồng. Trong đó, sách "Đại Nam thực lục" chép: "Lấy hàng tướng Đô úy Ngô Văn Sở làm Chánh vệ Nhuệ phong… Lấy Ngô Văn Sở làm Trấn thủ Thanh Hoa ngoại". Sách "Đại Nam liệt truyện" quyển chép về Ngô Văn Sở cũng ghi nhận sau khi đầu hàng, ông đã theo quân đi đánh giặc, lập chiến công, được thăng đến chức Hùng nhuệ vệ ủy…