Chuyện chưa kể về 2 viên đá quý bảo vật quốc gia

(NLĐO) - Gần 30 năm trước, phát hiện chấn động làm rung động giới địa chất và đá quý toàn cầu khi 2 viên đá quý khổng lồ được tìm thấy tại tỉnh Yên Bái (cũ).

Viên ruby 2.160 gram, dạng kính, trong suốt, màu đỏ tươi máu bồ câu, được đánh giá là "nước 1", loại đá ngọc để làm mặt ngọc faced (mài giác). Và, viên ruby 1.960 gram không trong nhưng có hiệu ứng sao rất rõ và nét, màu đỏ sẫm rất đẹp, để mài mặt ngọc cabochon (mài khum), cũng được đánh giá là "nước 1", ruby sao hiếm. Trong cuộc trò chuyện với Báo Người Lao Động, TS Hoàng Thế Ngữ, Chủ tịch Hội Đá quý Việt Nam, nguyên Chủ tịch HĐQT Tổng công ty Đá quý và vàng Việt Nam (VIGECO), đơn vị khai thác được 2 viên ruby nói trên, không giấu khỏi xúc động khi kể câu chuyện về 2 viên đá.

Những phát hiện bất ngờ về 2 viên đá quý

Tân Hương, Yên Bình (cũ), tỉnh Yên Bái, là địa danh không những đã đi vào lịch sử ngành đá quý Việt Nam mà nổi tiếng trong "làng" đá quý thế giới. Hiếm có nơi nào trên thế giới tại một mỏ khai thác lộ thiên không lớn đã khai thác được 2 viên đá ruby kích cỡ lớn, chất lượng cao hiếm có.

TS Ngữ nhớ về tháng 4-1997, trong quá trình triển khai đề án điều tra thăm dò mỏ đá quý Tân Hương chuẩn bị cho dự án khai thác (do Kỹ sư Nguyễn Văn Chế chủ biên), Công ty Đá quý và Vàng Yên Bái (đơn vị thành viên của Tổng Công ty (TCT) Đá quý và Vàng Việt Nam) đã đào được một viên đá ruby trong quá trình đào hào thăm dò địa chất. Viên đá khi được phát hiện bên ngoài bị bao bọc kín bởi lớp đá sa kết, trông như các loại đá bình thường khác, nhưng khi cầm trong tay có cảm giác nặng không bình thường. Mọi người có mặt tại công trình lúc đó nhận định đây là một viên đá corindon, có khả năng là chất lượng ruby (vì đá corindon có tỉ trọng riêng là 4,02 gram/cm³, nặng gần gấp đôi các loại đá thông thường) nên đã giữ lại. Viên đá được mang về báo cáo lãnh đạo công ty.

Kết quả sau khi làm sạch sơ bộ bên ngoài, đã lộ ra bên trong là một viên đá màu trắng đục, xám vàng, đặc trưng cho đá corindon trong vùng. Viên đá nặng 2.700 gram. Công ty đã mang viên đá về Hà Nội báo cáo TCT. Sau khi nhận bàn giao viên đá, TCT đã tổ chức làm sạch, bóc tách phần sa kết bọc bên ngoài viên đá để xem bên trong là đá corindon loại gì, Ruby hay Saphia, chất lượng như thế nào.

Công việc bóc tách vỏ bọc sa kết được triển khai bằng phương pháp thủ công, tỉ mỉ và hết sức trách nhiệm với sự tham gia của Trung tâm Đá quý và Hàng trang sức Hà Nội - HGJC (đơn vị thành viên của TCT được giao bảo quản viên đá). "Nói thì đơn giản, nhưng thực chất đây là một công việc không khác gì một ca phẫu thuật phức tạp trong ngành y với sức ép ghê gớm đầy may rủi"- ông chia sẻ.

Vì vậy, công việc tẩy rửa, đục, tách phần đá bao bọc được tiến hành rất cẩn thận, gõ nhẹ từng ly, từng tí để tránh làm viên đá bị vỡ, làm giảm giá trị viên đá (giá trị viên đá quý sẽ giảm theo cấp số nhân khi giảm trọng lượng). Từng động tác đều do chính tay Phó Tổng giám đốc kỹ sư địa chất Nguyễn Xuân An thực hiện, vì ông được đánh giá có đôi bàn tay nổi tiếng về khéo léo.

Sau một thời gian làm sạch, khoảng nửa ngày, phần lớn vỏ sa kết bên ngoài viên đá đã được bóc. Trong quá trình bóc tách vỏ sa kết một mảnh nhỏ kích thước bằng ngón chân cái đã tách ra khỏi viên "đá mẹ" theo vết nứt có sẵn. Mảnh đá tách ra có trọng lượng 58 gram (290 Carat, 1 carat = 0,2 gram). Viên đá mẹ còn lại có trọng lượng 2.300 gram. Khi mang viên đá mẹ và mảnh vỡ ra dội nước cho sạch để dễ quan sát, thì mọi người vô cùng ngạc nhiên, vui mừng, hân hoan khi được tận mắt nhìn thấy đá có màu đỏ máu bồ câu, trong suốt sâu thẳm tại vết tách mảnh đá nhỏ. Ruby nước một chính hiệu đây rồi! Hàng kính long lanh! Mọi người trầm trồ tán thưởng, reo lên không kìm nổi sự sung sướng.

Tại thời điểm khai thác được viên Ruby 2.700 gram, Việt Nam chưa có chuyên gia giàu kinh nghiệm đánh giá về giá trị ruby. Tháng 6-1997, TCT mời chuyên gia từ Myanmar, đất nước có mỏ đá ruby nổi tiếng thế giới, sang tư vấn, giúp đánh giá giá trị viên đá. Người được Myanmar cử sang giúp Việt Nam là TS Hantunn, người được đào tạo chuyên sâu về đá quý tại Anh Quốc, một chuyên gia dày dạn về kinh nghiệm đánh giá giá trị ruby. Sau khi nghiên cứu, xem xét kỹ mảnh vỡ 290 carat, TS Hantunn đưa ra nhận định đó là viên đá quý hiếm, chất lượng cao, có thể đạt giá 1.000 USD/carat, tương đương 290.000 USD đối với viên ruby 290 carat (các chuyên gia Việt Nam đánh giá viên đá 290 carat với giá 40.000- 50.000 USD).

Để có cơ sở từ thực tế trên thị trường đá quý thế giới, được phép của Nhà nước và xét đặc cách của Chính phủ Myanmar, tháng 10-1997 viên đá 290 carat đã được TCT mang sang bán đấu giá quốc tế tại phiên đấu giá thường niên tháng 10 của Myanmar, từ ngày 24 đến 28-10-1997. Sau 5 ngày đấu giá, kết quả ông Por Kuang Tang (Thái Lan) đã thắng cuộc đấu giá lô đá ruby 290 carat của Việt Nam với giá 290.000 USD. Đây là viên ruby Việt Nam đầu tiên được bán đấu giá công khai trên sàn đấu giá quốc tế.

Năm 1999, Thủ tướng Chính phủ (CV số 2073/VPCP-CN ngày 5-7-1999 ) giao Bộ Tài chính chủ trì lập Hội đồng giám định viên đá ruby "mẹ" 2.300 gram. Hội đồng có thành phần gồm chuyên gia Bộ Tài chính, Bộ Công nghiệp (cũ), TCT Đá quý và Vàng Việt Nam, Công ty Đá quý và Vàng Yên Bái (đơn vị khai thác được viên đá), Công ty Kinh doanh đá quý và hàng trang sức của TCT và một số chuyên gia đá quý của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Đại học Quốc gia Hà Nội), Vigemlab thuộc Công ty Dịch vụ tiêu chuẩn đo lường, Viện Khoa học Việt Nam.

Để có thể đánh giá được viên đá, Hội đồng đã đề nghị chuyên gia của TCT tiếp tục bóc tách phần bám bên ngoài để mở rộng "cửa sổ " lộ rõ hơn bên trong viên đá. Sau 3 ngày, từ 15 đến 17-9-1999, viên đá mẹ đã được làm sạch thêm, trọng lượng còn lại là 2.160 gram. Hội đồng giám định đã nghiêm túc xem xét, đánh giá viên đá. Ngày 17-9-1999, Hội đồng đã họp và đi đến kết luận: Đây là viên Ruby quý, hiếm, lớn nhất Việt Nam thời ở thời điểm đó. Đề nghị không bán, trình Chính phủ để lại làm bảo vật quốc gia.

Tháng 4-2000, cũng tại mỏ đá quý Tân Hương, Công ty Đá quý và Vàng Yên Bái đã khai thác được viên ruby khủng thứ hai, trọng lượng ban đầu 2.500 gram. Việc khai thác được viên ruby này cũng là một kỳ tích. Đó là viên Ruby sao, được phát hiện trên mặt sàng sơ bộ loại bỏ những cục đá lớn không lọt qua mắt sàng 50 mm x 50 mm để rơi xuống máng tuyển trọng lực. Những viên đá lớn trên mặt sàng thường được nhặt bằng tay vứt ra đống đá thải. Người công nhân nhặt đá đã phát hiện 1 viên đá có tỷ trọng lớn hơn những viên đá khác, nghi là đá corindon giống như trường hợp đào được viên 2.700 gram. Viên đá đã được giữ lại để báo cáo Công ty kiếm tra. Để kiểm tra, Công ty Đá quý và Vàng Yên Bái đã làm sạch viên đá trước khi báo cáo TCT. Trong quá trình làm sạch từ viên đá 2.500 gram đã tách ra 2 mảnh nhỏ 458 gram và 60 gram và viên đá ban đầu còn lại có trọng lượng 1.960 gram và một số đá vụn không phải là đá quý. Công ty đã chuyển 3 viên đá tách từ viên 2.500 gram về TCT quản lý và xử lý tiếp.

Sau 3 năm phát hiện viên đá ruby 2.700 gram TCT Đá quý và Vàng Việt Nan lại tràn ngập không khí hân hoan, vui mừng, bàn tán sôi nổi khi lại khai thác được viên ruby khủng 2.500 gram. Lại xuất hiện nhiều ý kiến khác nhau về đánh giá giá trị viên đá vì đây là tài sản quốc gia, chưa có thang bậc, tiêu chí để đánh giá. Đây là viên ruby sao trọng lượng lớn, chất lượng cao, lần đầu tiên phát hiện ở Việt Nam nên lãnh đạo TCT đã quyết định mời chuyên gia nước ngoài giúp TCT đánh giá.

Tháng 10-2022, sau những lựa chọn, xem xét nhiều mặt, TCT đã quyết định mời chuyên gia Viện Ngọc học Gemlab Inc.của Mỹ có Chi nhánh tại Bangkok, Thái Lan sang Việt Nam tư vấn TCT đánh giá. Viện Ngọc học Gemlab Inc đã cử TS. Ted Themelis, Giám đốc Chi nhánh Thái Lan sang giúp TCT. Sau khi nghiên cứu rất kỹ TS. Ted Themelis đã có báo cáo gửi TCT, trong đó có ghi: Đây là viên ruby sao đặc biệt quý hiếm, không giống viên ruby sao thương mại mà tôi đã thấy. TCT nên báo cáo Nhà nước lưu giữ như Bảo vật quốc gia.

Sửng sốt vì quá đẹp!

Nhân kỷ niệm 5 năm ngày thành lập TCT Đá quý và Vàng Việt Nam (5-10-1995 đến 5-10-2000) và kỷ niệm 990 năm Thăng Long - Hà Nội, được phép của Chính phủ, TCT đã tổ chức triển lãm 2 viên đá quý ruby bảo vật quốc gia 2.160 gram (từ viên đá ruby 2.700 gram) và 1.960 gram (từ viên 2.500 gram). Triển lãm đã diễn ra từ ngày 4 đến 8-10-2000, tại Trung tâm Hội nghị Quốc tế (ICC) số 11 phố Lê Hồng Phong - Hà Nội.

Trước ngày diễn ra triển lãm 2 viên ruby, Ban tổ chức triển lãm họp báo giới thiệu về cuộc triển lãm. Trong phiên họp báo, theo nguyện vọng của nhiều cán bộ, nhà khoa học trong và ngoài TCT, TS Hoàng Thế Ngữ thay mặt TCT, đơn vị khai thác được 2 viên đá quý ruby trưng bày trong triển lãm đã công bố viên ruby báu vật quốc gia 2.160 được mang tên Ngôi sao Việt Nam.

Hai viên đá được trân trọng đặt trong một chiếc hộp kính pha lê trong suốt hình tháp nhọn 4 cạnh, có đèn chuyên dùng công suất lớn chiếu soi đá. Phòng trưng bày được chiếu sáng yếu để nổi bật 2 viên đá luôn được rọi sáng rực rỡ, gây một cảm giác huyền bí, trang trọng và lộng lẫy.

Triển lãm 2 viên đá quý đã trở thành sự kiện văn hóa đặc biệt trong lễ hội kỷ niệm 990 năm Thăng Long, để lại dấu ấn sâu sắc cho những ai đã có dịp tận mắt chiêm ngưỡng và cho ngành đá quý Việt Nam. Lãnh đạo cấp cao của Đảng và Chính phủ, các đoàn thể xã hội đã đến xem 2 viên đá quý. Hầu hết các ngoại giao đoàn ở Hà Nội, nhiều khách quốc tế cũng đến xem và bày tỏ ấn tượng.

Nhiều khách tham quan mong muốn đưa 2 viên đá vào TPHCM triển lãm để đồng bào miền Nam có cơ hội chiêm ngưỡng báu vật quốc gia. Nhiều người xếp hàng vào xem nhiều lần trong ngày để được ngắm lâu hơn, kỹ hơn, sợ không có dịp thứ hai.

Cần "đánh thức"

Theo TS Ngữ, hai vùng mỏ đá quý ruby ở Nghệ An và Yên Bái (cũ) là động lực chính, cùng với các vùng mỏ đá quý khác sẽ thúc đẩy ngành đá quý và trang sức Việt Nam phát triển. Việt Nam trở nên nổi tiếng thế giới về đá quý cũng nhờ 2 vùng mỏ đó. Trong nhiều tài liệu xuất bản gần đây về đá quý thế giới, đá quý ruby Việt Nam đã được giới thiệu khá trân trọng.

Ngoài 2 vùng mỏ đá quý ruby, trong thời gian này đã phát hiện nhiều loại đá quý ở nhiều nơi. Việt Nam đã trở thành một trong những cường quốc về tài nguyên đá quý ruby, có vị trí trang trọng trên bản đồ đá quý thế giới. Ngoài những viên ruby hiếm, giá trị cao do TCT Đá quý và Vàng Việt Nam khai thác, còn không ít những viên đá ruby "khủng" khác đã được khai thác ở Việt Nam, nhưng chỉ được biết đến qua thông tin truyền miệng.

Cho đến ngày nay những thông tin đó vẫn được lưu truyền như những huyền thoại trong "làng" đá quý Việt Nam.

Biết bao nhiêu ruby đã được khai thác từ các mỏ đá quý ở Quỳ Châu Nghệ An và Yên Bình, Lục Yên, Yên Bái trong những năm cuối thế kỷ trước, đầu thế kỷ này.

"Không ai có thể trả lời được chính xác. Chỉ biết nhiều và rất nhiều, trị giá hàng tỉ USD. Phần lớn đã được những người buôn đá quý nguyên liệu nước ngoài mua. Họ là những thương gia đá quý, chủ yếu từ Thái Lan, Ấn Độ, Nhật Bản, Mỹ... Vì đá quý ruby Việt Nam chất lượng cao không thua kém ruby của Myanmar đã có thương hiệu nổi tiếng thế giới, nên không ít trường hợp ruby Việt Nam trên thị trường quốc tế đã được ẩn danh ruby Mỏ Ngọc Myanmar" - ông chia sẻ.

Khi những viên ruby Việt Nam nằm trong tay họ, tùy theo chất lượng ban đầu, họ nghiên cứu xử lý nâng cao chất lượng, hoặc cắt mài gia công, hoặc để nguyên rồi bán đi khắp thế giới theo những kênh riêng của họ.

Nhiều viên ruby có giá trị rất lớn phải chịu số phận chui lủi, được người ta mua bán ngầm qua trao tay lái buôn bất hợp pháp, để rồi cuối cùng vượt biên, mang quốc tịch khác.

Trong số nhiều doanh nghiệp khai thác ruby trong thời gian trên có TCT Đá quý và Vàng Việt Nam, một doanh nghiệp 100% vốn nhà nước. Chỉ tồn tại được ít năm, song TCT cũng đã kịp chứng minh được một điều rằng tiềm năng tài nguyên đá quý nói chung và ruby nói riêng ở Việt Nam rất lớn, ruby có chất lượng không thua kém loại ruby lâu nay đã nổi tiếng thế giới như ruby của Myanmar.

Bởi vậy, TS Ngữ luôn đau đáu với mong muốn sớm có thể thực hiện được mong muốn đưa 2 viên đá quý trên mang ra triển lãm một lần nữa, có thể chọn tại Hà Nội, TPHCM để truyền thông quảng bá về tiềm năng đá quý Việt Nam thiên nhiên đã ban tặng cho đất nước.

Điều này sẽ mở ra giải pháp thúc đẩy phát triển mạnh ngành đá quý và trang sức trong nước, truyền thông, quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới, cùng với song hành thúc đẩy phát triển ngành du lịch.