Cổ vật - Di sản quốc gia: Apsara: Kiệt tác nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa

Bảo vật quốc gia - phù điêu Apsara Trà Kiệu là hiện vật duy nhất thể hiện hình ảnh Apsara được tìm thấy tại khu đền tháp Trà Kiệu, đưa về Bảo tàng Chăm năm 1918

Những năm đầu thế kỷ XX, một số học giả người Pháp bắt đầu quan tâm đến di tích Trà Kiệu - kinh đô cổ xưa nhất của Vương quốc Chăm Pa, nay thuộc xã Duy Xuyên, TP Đà Nẵng.

Vẻ đẹp thánh thiện

Cuộc khai quật khảo cổ đầu tiên tại di tích này do ông Jean-Yves Claeys - kiến trúc sư, nhà khảo cổ học người Pháp - thực hiện đã mang lại những kết quả to lớn, cùng với những dấu vết kiến trúc của một tòa thành cổ là hàng trăm tác phẩm điêu khắc quý giá đã được phát hiện. Đặc điểm chung của các hiện vật dạng phù điêu Trà Kiệu là sự mềm mại, đa dạng về trang phục, trang sức và động tác. Nổi bật giữa những tác phẩm ở giai đoạn này là một kiệt tác khá quen thuộc - phù điêu Apsara Trà Kiệu.

Theo thần thoại Ấn Độ, Apsara là những nàng tiên xinh đẹp trên thiên giới, được sinh ra từ cuộc khuấy biển sữa giữa các vị thần. Gandharva là những nhạc công tài ba, thường biểu diễn cùng với các Apsara.

Phù điêu Apsara Trà Kiệu đang trưng bày tại phòng Trà Kiệu, Bảo tàng Chăm, được tạc trên một khối đá tương đối vuông, kích thước 63 cm x 106 cm x 110 cm. Trên hai mặt quay ra ngoài gồm mặt A và B, mỗi mặt có chạm nổi hình một Apsara và một nhạc công. Vẻ đẹp toát lên từ đường nét của vũ nữ trên đài thờ này đã gây ấn tượng mạnh mẽ cho người xem và thường được nói đến như một hình mẫu điêu khắc Chăm Pa tiêu biểu về Apsara.

Apsara được thể hiện trong tư thế đang múa một vũ điệu mà hiện nay vẫn đang phổ biến trong nền múa nhạc của Ấn Độ. Thân hình Apsara được thể hiện ở tư thế tribhanga - tay phải đưa cao bàn tay chạm trên vành tai, đầu nghiêng qua trái, tay trái với chạm nhẹ vào vế bên phải; hai chân đứng chùng xuống và hai cổ chân chéo vào nhau tạo đường cong cơ thể nổi bật như hình chữ S. Cách này tạo cho tác phẩm một dáng múa mềm mại, uyển chuyển.

Nếu nhìn thoáng qua, Apsara dường như chỉ khoác lên người bộ trang sức đá quý nhưng thực chất là mặc một bộ váy mỏng, bó sát người, được nhận biết bằng chiếc nơ lớn thắt ở sau lưng, có cùng chất liệu với những vũ nữ trên đài thờ Trà Kiệu. Bên ngoài chiếc váy là chiếc sampot được kết bằng những hạt ngọc tròn nhỏ quấn quanh thân dưới và một lớp khác quấn lơi giữa hai vế. Sampot có vạt trước xếp thành nhiều lớp buông dài, được giữ lại bằng chiếc thắt lưng nhỏ buộc trễ dưới rốn. Apsara đeo vòng trang sức ngang bụng, phía trước có hình tam giác cân ngược, cũng được kết bằng những hạt ngọc. Cổ đeo 3 vòng ngọc dài, vòng dưới cùng sát ngực. Vòng tay đeo cao, trên hai cánh tay có đệm những bông hoa nhỏ hình tam giác.

Khuôn mặt của Apsara mang một vẻ đẹp thánh thiện, tươi sáng, với đôi mắt và hàng mi thanh thoát, đôi môi căng mọng mỉm cười. Tóc Apsara được giữ bằng một chiếc mũ kirita cao có chóp nhọn, với những hình lá nhọn được đính những hạt ngọc tròn. Hai bên tai đeo bông tai xâu thành một chuỗi dài. Cổ tay phải cong lại như đang lướt nhẹ lỗ tai.

Kế bên Apsara là nhạc công đang chơi một loại nhạc cụ có tên Vina. Nhạc công đeo những món đồ trang sức tương tự Apsara. Kiểu tóc cũng gần giống với kiểu của Apsara - có hình dáng những búi tóc rất ngắn và các dãy hoa trang trí trên mũ miện rất to. Đường nét trên khuôn mặt phân biệt với đường nét của Apsara - khuôn mặt vuông, hàng lông mày nối dài và cong, đôi mắt mở nhìn tươi tắn. Ở góc phía trong dưới các trụ kép giữa Apsara và nhạc công là hình con ngựa còn thấy rõ được phần thân trên mặt nhìn nghiêng hướng về nhạc công.

Ở mặt B, hình dáng Apsara này được thể hiện trong tư thế tribhanga - tay trái đưa cao bàn tay chạm trên tai, đầu nghiêng qua phải, hai chân đứng chùng xuống và hai cổ chân chéo vào nhau trong dáng một điệu múa thần thánh. Đồ trang sức, những vòng cổ có sự khác biệt, được trang trí bởi nhiều vòng ngọc hơn. Trước trán có những bím tóc nhỏ rớt xuống, cơ thể tròn trịa hơn, ngực to làm nổi bật lên đường cong và thắt lưng nghiêng về bên trái. Khuôn mặt sắc nét, động tác của bàn tay rõ ràng hơn so với Apsara kia.

Sự phong phú về hình ảnh trên mặt phù điêu được minh chứng rõ ở nhạc công này, dù các chi tiết chạm khắc chưa hoàn thiện nhưng đã thể hiện rõ vẻ đẹp. Nhạc công đang chơi đàn Vina, mỉm cười nửa miệng, khuôn mặt hơi nghiêng. Về đồ trang sức, tổng thể giống với đồ trang sức của nhạc công kia, song nhạc công này đeo một đai nịt xoắn và dãy hoa của mũ miện tạo thành một đường 3 vòng liền nhau. Ở góc phía trong dưới các trụ kép giữa Apsara và nhạc công là hình con ngựa mà cách thể hiện giống ở mặt bên kia.

Niềm cảm hứng mãnh liệt

Về bố cục, cũng như các chi tiết trang trí, y phục, búi tóc, khuôn mặt và dáng điệu của các Apsara được xem là điển hình cho phong cách nghệ thuật Trà Kiệu và không giống với bất cứ bức phù điêu nào khác có cùng chủ đề được thấy cho đến nay trong điêu khắc Chăm Pa.

Theo các nhà nghiên cứu, phù điêu Apsara Trà Kiệu có niên đại thế kỷ X, có thể là một phần trang trí dưới đế của một đài thờ hoặc trang trí ở phần đế một ngôi tháp ở Trà Kiệu.

Trong cuộc khai quật năm 1927 - 1928 ở Trà Kiệu, ông Jean-Yves Claeys và các cộng sự cũng tìm thấy thêm một số mảnh vỡ nhưng hiện nay hầu như đều đã bị thất lạc, chỉ còn lưu lại qua những bức ảnh. Hiện vật này được đưa về Bảo tàng Chăm năm 1918. Đây thật sự là một tác phẩm tinh hoa trong nền nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa.

Theo hồ sơ di sản của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, phù điêu Apsara Trà Kiệu là một trong những tác phẩm điêu khắc tuyệt mỹ nhất trong điêu khắc Chăm Pa thể hiện hình tượng vũ nữ. Các Apsara có thân hình cân đối, gợi cảm trong tư thế múa hài hòa và tuyệt đẹp về mặt thẩm mỹ. Một nét đặc trưng khác trên bức phù điêu này là phía sau các Apsara và nhạc công được chạm khắc các cánh hoa sen cách điệu tạo thành những đường kỷ hà sắc nét làm tôn thêm vẻ đẹp của tác phẩm.

"Phù điêu Apsara Trà Kiệu là đỉnh cao của việc sử dụng cơ thể con người làm phương tiện biểu đạt nét tinh tế, sống động mang tính đặc trưng cơ bản của nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa" - hồ sơ di sản của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch nêu rõ. Thông qua việc miêu tả hình ảnh chân thực Apsara trên bức phù điêu, tín ngưỡng phồn thực đã được đề cao. Các Apsara Trà Kiệu đã trở thành hình tượng nghệ thuật luôn gây sự chú ý và cảm hứng mãnh liệt cho các nhà nghiên cứu và biên đạo múa.

Cũng theo hồ sơ di sản, phù điêu Apsara Trà Kiệu thật sự là kiệt tác của nền nghệ thuật Chăm Pa. Nó trở thành tài liệu quý cho việc nghiên cứu, phục dựng lại hình thái múa trong điêu khắc Chăm Pa.