Nên xóa bỏ cơ chế: Bộ chủ quản các trường đại học

Nhằm xây dựng cách quản lý mới trong giáo dục đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo có chủ trương chuyển đổi cơ chế quản lý sang hình thức xóa bỏ bộ chủ quản. Vấn đề này sẽ được đưa ra để Hội đồng quốc gia giáo dục xem xét trong thời gian tới và sẽ có đề án trình Chính phủ phê duyệt

Bất cập cơ chế "xin - cho"

Theo số liệu thống kê của Bộ GD-ĐT, hiện cả nước có 73 trường ĐH công lập (chưa kể các trường quân đội, công an) chịu sự quản lý của 15 bộ, ngành và 6 tỉnh, thành phố. Trong số này có 33 trường thuộc Bộ GD-ĐT, số còn lại thuộc Bộ Y tế, Bộ Văn hóa - Thông tin, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Giao thông vận tải...

Trên thực tế, cơ chế bộ chủ quản trong suốt hơn 20 năm qua đã bộc lộ quá nhiều bất cập. Nó tạo nên sự khép kín trong một bộ, ngành dẫn đến tính cát cứ, cục bộ. Trong nhiều công việc, trường chịu sự chỉ đạo của nhiều cơ quan quản lý khiến mất đi tính chủ động và tính thống nhất của hệ thống giáo dục đại học. Bản thân các trường có tư tưởng ỷ lại, trông chờ vào các nguồn lực của bộ chủ quản khiến cho môi trường hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học của trường hết sức thụ động. Bên cạnh đó, chất lượng đào tạo của các trường thuộc bộ khác nhau khó đảm bảo mặt bằng chung về trình độ đào tạo, về chuẩn kiến thức...

Theo cơ chế bộ chủ quản của phần lớn bộ ngành, bộ chủ quản đảm đương rất nhiều công việc tác nghiệp cụ thể của các trường ĐH, ra quyết định nhiều vấn đề lẽ ra thuộc quyền tự chủ của nhà trường, buộc nhà trường phải xin ý kiến bộ một cách hình thức nhiều việc mà thực tế bộ không quán xuyến được. Ví dụ, hiện bộ chủ quản được quyết định tất cả về nhân sự, cách chi tiêu, chương trình đào tạo... mà lẽ ra về nguyên tắc phải để cho nhà trường được tự chủ.

Tự chủ, tự chịu trách nhiệm

Ngày 2/11/2005, Chính phủ đã có nghị quyết về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục ĐH Việt Nam giai đoạn 2006-2020, xác định: "Xóa bỏ cơ chế chủ quản, xây dựng cơ chế đại diện sở hữu nhà nước đối với các cơ sở giáo dục ĐH công lập". Theo đó, Nhà nước sẽ là chủ sở hữu đối với các trường ĐH công; Chính phủ trực tiếp thực hiện hoặc ủy quyền cho bộ, phân cấp cho ủy ban nhân dân tỉnh, giao cho hội đồng quản trị thực hiện các quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu. Khi đó, quyền hạn và trách nhiệm của Chính phủ, của các bộ ngành T.Ư chỉ là vạch chiến lược, phương hướng, chủ trương phát triển; quy hoạch, kế hoạch dài hạn hằng năm; đảm bảo điều kiện tài chính để phát triển ngành ĐH... Đại diện chủ sở hữu ở các trường ĐH công lập là các hội đồng trường. Những quyền hạn mà Nhà nước đã giao cho hội đồng trường thì các bộ không được can thiệp, những quyền hạn mà Nhà nước giao cho bộ thì nhà trường phải giải trình.

Các trường sẽ phải tự chủ và tự chịu trách nhiệm thông qua quyền hạn và trách nhiệm của hội đồng trường. Hội đồng trường là tổ chức cao nhất ở trường ĐH, chịu trách nhiệm quyết định phương hướng hoạt động của nhà trường, huy động và giám sát việc sử dụng các nguồn lực dành cho nhà trường. Hội đồng trường quyết nghị về mục tiêu chiến lược, các dự án và kế hoạch phát triển của nhà trường; quyết nghị về quy chế hoạt động của nhà trường; quyết định về chủ trương sử dụng tài chính, tài sản của nhà trường...

Tuy nhiên, hội đồng trường gồm những ai đang là vấn đề cần được xem xét. Theo GS Vũ Minh Giang và GS Phạm Phụ thuộc Tiểu ban chuyên môn Giáo dục ĐH và CĐ (Hội đồng quốc gia giáo dục) thì hội đồng trường không phải là đại diện tập thể nhà trường như cách hiểu lâu nay mà là những người có lợi ích liên quan và những học giả, theo hướng thành phần độc lập bên ngoài nhà trường nhiều hơn bên trong nhà trường. Ví dụ, thành phần hội đồng trường có thể có sinh viên, cựu sinh viên, phụ huynh, chính quyền địa phương, doanh nghiệp... Theo GS Phạm Phụ thì hiện nay nhiều nước trên thế giới quy định như vậy.

Khi quyền tự chủ của các trường được đảm bảo thì cũng đồng nghĩa với việc trách nhiệm của các trường được "siết chặt" hơn. Các trường sẽ phải có trách nhiệm giải trình công khai, minh bạch trước xã hội, trong đó có báo cáo công khai chất lượng của cơ sở; công bố bản cân đối tài sản và các hạng mục tài chính chủ yếu của nhà trường...