Hình thành các tập đoàn công nghệ chiến lược

Các doanh nghiệp công nghệ chiến lược quy mô lớn sẽ làm chủ, phát triển và thương mại hóa một số công nghệ chiến lược then chốt

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng vừa ký quyết định phê duyệt Đề án hình thành các doanh nghiệp (DN) công nghệ chiến lược quy mô lớn trong nước để phát triển hạ tầng số, nhân lực số, dữ liệu số, công nghệ chiến lược, an ninh mạng giai đoạn 2026 - 2030.

Tối thiểu 10 DN công nghệ doanh thu từ 1 tỉ USD

Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030, hình thành tối thiểu 10 DN công nghệ chiến lược quy mô lớn trong nước để phát triển hạ tầng số, nhân lực số, dữ liệu số, công nghệ chiến lược, an ninh mạng. Những DN này đạt tổng doanh thu của năm từ 1 tỉ USD trở lên; số lượng lao động có tham gia BHXH bình quân năm đạt từ 5.000 người.

Bên cạnh đó, có tối thiểu 1 tổ chức khoa học - công nghệ được thành lập và hoạt động theo pháp luật về khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo thuộc DN công nghệ số. Tỉ lệ chi cho R&D (nghiên cứu và phát triển) trên tổng doanh thu của DN đạt từ 3% trở lên. DN có tối thiểu 1 bằng sáng chế được cấp bởi 1 trong 5 cơ quan sở hữu trí tuệ uy tín trên thế giới là: USPTO, EPO, JPO, KIPO, CNIPA.

Để thực hiện các mục tiêu trên, đề án đưa ra nhiều nhiệm vụ, giải pháp như hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thực thi chính sách, pháp luật; triển khai nhiệm vụ trọng điểm quốc gia, bài toán lớn về khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; hỗ trợ nghiên cứu, phát triển thị trường cho DN...

TS Nguyễn Văn Nên, giảng viên Trường ĐH Kinh tế - Luật, đánh giá đây là chính sách công nghiệp thế hệ mới nhằm hình thành các DN "đầu tàu" trong lĩnh vực công nghệ chiến lược. Khác với giai đoạn trước - khi mà tăng trưởng công nghệ chủ yếu dựa vào thu hút vốn, công nghệ và tri thức từ khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), giai đoạn mới hướng tới việc xây dựng DN có khả năng nghiên cứu, làm chủ và thương mại hóa công nghệ lõi. Điều này không chỉ tạo ra động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế mà còn góp phần bảo đảm an ninh kinh tế và vị thế cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên chuyển đổi số toàn cầu.

Chọn đúng lĩnh vực mũi nhọn

TS Trần Quang Thắng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Quản lý TP HCM, chỉ rõ để đạt mục tiêu đề án đặt ra, cần có cơ chế, chính sách ưu đãi đặc biệt, cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho trí tuệ nhân tạo (AI), fintech, an ninh mạng; hỗ trợ vốn, quỹ đổi mới sáng tạo; tạo thị trường đủ lớn cho DN công nghệ Việt; ưu tiên DN trong nước trong các dự án số hóa của Chính phủ, đặt hàng công nghệ để tạo đơn hàng mồi... Đồng thời, thúc đẩy R&D và sở hữu trí tuệ; hỗ trợ đăng ký sáng chế quốc tế, đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, tăng chi cho nghiên cứu ứng dụng; phát triển nhân lực số chất lượng cao.

Ở góc độ DN, ông Phí Anh Tuấn - Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn P.A.T Consulting - cho rằng với lĩnh vực gia công phần mềm, dù có thể tạo doanh thu lớn nhưng bản chất vẫn là "làm thuê", không tạo ra công nghệ lõi nên khó hình thành DN tỉ USD bền vững. Trong khi đó, các công nghệ tiên tiến như AI hay phân tích dữ liệu lớn cũng khó cạnh tranh với các tập đoàn toàn cầu do hạn chế về vốn và quy mô đầu tư.

Cụ thể, ở lĩnh vực robot, Việt Nam có tiềm năng nhưng vẫn đối mặt thách thức lớn trước yêu cầu cao về cơ khí chính xác và nền tảng công nghệ. Do đó, khả năng cạnh tranh với các nước phát triển là không dễ. Trong khi đó, lĩnh vực drone (thiết bị bay không người lái) được đánh giá có tiềm năng hơn do yêu cầu công nghệ không quá phức tạp, thị trường ứng dụng rộng từ dân dụng đến quốc phòng, nên có thể phát triển DN quy mô lớn.

Trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, dù có cơ hội phát triển DN đạt doanh thu tỉ USD, nhất là với sản phẩm chủ lực như cà phê, sầu riêng, song rào cản nằm ở mô hình sản xuất nhỏ lẻ và thói quen canh tác, đòi hỏi 3-5 năm để thay đổi. Một lĩnh vực có nhiều tiềm năng là công nghệ vi sinh bởi không đòi hỏi đầu tư hạ tầng quá lớn, mức độ cạnh tranh toàn cầu còn thấp và Việt Nam đã có nền tảng nghiên cứu nhất định. Công nghệ vi sinh có thể ứng dụng rộng trong nông nghiệp, môi trường, xử lý đất, tạo giá trị kinh tế lớn, thay thế nhập khẩu, tạo nguồn thu từ xuất khẩu và tín chỉ carbon.

"Nếu được triển khai đúng hướng, chỉ trong 1-1,5 năm có thể hình thành DN quy mô lớn. Tuy nhiên, cần có cơ chế chính sách phù hợp, trong đó nhà nước cần đóng vai trò dẫn dắt thông qua các chương trình thử nghiệm, đặt hàng và hỗ trợ ban đầu để tạo niềm tin, tạo thị trường" - ông Phí Anh Tuấn nhận định.

Theo TS Nguyễn Văn Nên, để thực hiện thành công đề án, cần sự đồng hành của Chính phủ và DN. Trong đó, Chính phủ cần có những kiến tạo mạnh mẽ hơn, xây dựng lộ trình triển khai cụ thể, xác định và lựa chọn một số DN có tiềm năng trở thành lực lượng dẫn dắt để tập trung hỗ trợ thông qua các cơ chế đặc thù. DN cần nâng cao năng lực quản trị, gia tăng đầu tư cho R&D, chủ động tham gia vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược.

"Việc thực hiện đồng bộ các chính sách thúc đẩy nghiên cứu, phát triển; xây dựng hạ tầng số và hệ sinh thái dữ liệu hiện đại... sẽ tạo nền tảng để hình thành lớp DN công nghệ kế cận, giúp mở rộng quy mô của hệ sinh thái công nghệ trong nước gắn với các DN "đầu tàu". Qua đó, Việt Nam có thể từng bước xây dựng được một cộng đồng DN công nghệ đủ mạnh, có khả năng làm chủ công nghệ lõi, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu và trở thành động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế trong kỷ nguyên số" - TS Nên nhìn nhận.