Hồi sinh hệ thống đại thủy nông

Đề án phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải với tổng mức đầu tư dự kiến 38.500 tỉ đồng được kỳ vọng sẽ phục vụ đa mục tiêu

Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải nằm ở trung tâm vùng đồng bằng sông Hồng, bao gồm toàn bộ địa giới tỉnh Hưng Yên và một phần tỉnh Bắc Ninh, TP Hải Phòng, TP Hà Nội. Công trình hoàn thành năm 1959 với tên gọi "Đại thủy nông Bắc Hưng Hải", được xem là hệ thống thủy lợi lớn nhất miền Bắc lúc bấy giờ.

3 nhóm nhiệm vụ, giải pháp

Bắc Hưng Hải có nhiệm vụ cung cấp nước tưới cho hơn 116.600 ha đất nông nghiệp, phục vụ dân sinh, nuôi trồng thủy sản và các ngành kinh tế; đồng thời tiêu thoát nước cho gần 199.000 ha đất nông nghiệp, công nghiệp, đô thị và hạ tầng. Trong nhiều thập kỷ, hệ thống này giữ vai trò huyết mạch đối với việc phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương trong vùng.

Những năm gần đây, với sức ép của các hoạt động đô thị hóa, công nghiệp hóa và biến đổi khí hậu, hệ thống Bắc Hưng Hải đối mặt nhiều thách thức nghiêm trọng. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN-MT) Nguyễn Hoàng Hiệp, tình trạng ô nhiễm môi trường nước kéo dài, trở thành "điểm nóng" nhưng chưa được xử lý triệt để, làm ảnh hưởng đến chức năng cấp - thoát nước cũng như tiềm năng phát triển đa mục tiêu của công trình.

Gia đình sống gần hệ thống Bắc Hưng Hải, ông Nguyễn Tiến Oanh - ngụ xã Gia Lâm, TP Hà Nội - cho biết trước đây, người dân thường đánh bắt cá tôm ở các công trình thủy lợi. Song, dòng nước giờ đen kịt, ô nhiễm nặng nề nên gần như không tôm cá nào sống được. Những căn nhà ven sông cũng hạn chế mở cửa vì lo ngại mùi hôi thối xộc vào. Thậm chí, người dân không dám sử dụng nguồn nước ở đây để tưới cây.

Trước tình trạng trên, Bộ NN-MT đã xây dựng và phê duyệt Đề án phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải phục vụ đa mục tiêu, bảo vệ môi trường bền vững. Đề án hướng đến việc hiện đại hóa hệ thống thủy lợi này, gắn với bảo vệ môi trường sinh thái, tạo không gian xanh, bảo đảm an ninh nguồn nước, góp phần phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bằng sông Hồng.

Đề án đề xuất 3 nhóm nhiệm vụ, giải pháp chính. Nhóm 1: Hoàn thiện hạ tầng và hiện đại hóa việc quản lý, gồm cải tạo 13 công trình đầu mối lớn như Xuân Quan, Cầu Cát, An Thổ, Nam Kế Sặt, đồng thời lắp đặt hệ thống quan trắc tự động, gia cố các đoạn kênh xung yếu.

Nhóm 2: Kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước. Trong đó, trọng tâm là xây dựng hệ thống xử lý nước thải tại 18 điểm đầu kênh, thu gom nguồn thải phân tán và phân cấp rõ trách nhiệm quản lý.

Nhóm 3: Khai thác đa tầng không gian, phát triển đô thị sinh thái dọc kênh, chỉnh trang các công trình trọng điểm, kết nối du lịch. Quỹ đất khoảng 2.150 ha sẽ được hình thành để phát triển đô thị và dịch vụ.

Đến năm 2030 sẽ cải thiện rõ rệt

Ông Nguyễn Tùng Phong, Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi - Bộ NN-MT, cho biết Đề án phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải có tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 38.500 tỉ đồng (chưa bao gồm giải phóng mặt bằng và chỉnh trang). Trong đó, Bộ NN-MT dự kiến bố trí khoảng 6.000 tỉ đồng; còn lại do các tỉnh, thành Bắc Ninh, Hưng Yên, Hà Nội và Hải Phòng đảm nhận theo phân công cụ thể.

Theo kế hoạch, các dự án thành phần thuộc trách nhiệm của Bộ NN-MT sẽ được triển khai đầu tư công trong giai đoạn 2026-2030. Đến nay, bộ đã khởi công trạm bơm Xuân Quan giai đoạn 2 nhằm tăng khả năng phổ cập nước vào hệ thống.

Tiếp đó, một số công trình chỉnh trang và các dự án xây dựng hệ thống xử lý nước thải trước khi chảy vào Bắc Hưng Hải sẽ hoàn thành. Dự kiến đến năm 2030, khi các hạng mục chính hoàn thành, đưa vào sử dụng, hệ thống thủy lợi này sẽ từng bước cải thiện rõ rệt cả về năng lực vận hành, chất lượng nước lẫn cảnh quan môi trường.

Tại Hà Nội, sông Cầu Bây - một nhánh của hệ thống Bắc Hưng Hải - nhiều năm qua bị ô nhiễm nghiêm trọng do tiếp nhận lượng lớn nước thải chưa qua xử lý, ảnh hưởng đời sống hàng ngàn hộ dân cư ngụ hai bên bờ. Trước thực trạng này, TP Hà Nội đã xây dựng đề án tổng thể nhằm kiểm soát và xử lý ô nhiễm, từng bước khôi phục dòng chảy sinh thái cho con sông. Theo kế hoạch, các nhà máy xử lý nước thải sẽ được khởi công vào dịp 30-4 này và toàn bộ dự án hoàn thành trong vòng không quá 2 năm.

Ông Vũ Xuân Tùng, Phó Giám đốc Sở NN-MT TP Hà Nội, thông tin thành phố sẽ xây dựng hệ thống bóc tách nước thải và nước mưa chảy tràn, dự kiến đầu tư 5 nhà máy với tổng công suất xử lý khoảng 130.000 m³/ngày đêm. Nước thải sau khi được xử lý sẽ được bổ cập vào sông Cầu Bây.

Theo GS-TS Lê Văn Nghị, Giám đốc Phòng Thí nghiệm trọng điểm quốc gia về động lực học sông biển - Viện Khoa học thủy lợi Việt Nam, cần nhìn nhận hệ thống Bắc Hưng Hải rộng hơn. Ông cho rằng cần xem xét cả vùng đất được giới hạn bởi 4 con sông - gồm sông Hồng, sông Đuống, sông Luộc và sông Thái Bình - để đưa ra giải pháp kỹ thuật rộng hơn, nhằm phục hồi dòng chảy, tạo ra dòng sông lấy nước chảy liên tục và tăng cường khả năng tự làm sạch.

Bên cạnh các giải pháp xử lý ô nhiễm, nhiều ý kiến cũng nhấn mạnh đến việc xử lý nước đầu nguồn, đồng thời nghiêm cấm hành vi xả nước ô nhiễm trực tiếp ra 4 con sông nêu trên.