Giá cả biến động do thiếu công cụ kiểm soát

Hệ thống phân phối yếu kém, tính liên kết lỏng lẻo..., trong khi đó việc kiểm soát giá thị trường mới chỉ mang tính hình thức nên không hiệu quả

Chính phủ đã lên danh sách những mặt hàng thiết yếu không được tăng giá trước tháng 6 năm nay để kiềm chế lạm phát nhưng trên thị trường, một số mặt hàng thuộc danh sách này như xi măng, sắt thép, tân dược, phân bón... đang tăng giá mạnh. Mục tiêu kiềm chế giá cả có thể khó đạt được nếu các cơ quan chức năng không quyết liệt thực hiện nhiệm vụ được giao.

Mua đứt bán đoạn

Sau cơn sốt giá gạo, các cơ quan chức năng, các doanh nghiệp (DN) đầu mối mới giật mình nhìn lại những bất ổn trong hệ thống phân phối hàng hóa ngay tại thị trường trong nước. Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Cẩm Tú, nguyên nhân của cơn sốt giá gạo cục bộ vừa qua là do hệ thống phân phối gạo trong nước tổ chức chưa tốt. Do phải chịu thuế giá trị gia tăng 5%, các cửa hàng bán lẻ gạo của các DN không cạnh tranh được với các công ty tư nhân nên các DN đã coi nhẹ thị trường gạo nội địa, không phát triển hệ thống phân phối bán lẻ. Đến khi xảy ra tình trạng khan hàng, sốt giá cục bộ mới giật mình nhận thấy việc cung ứng gạo lâu nay hoàn toàn phụ thuộc vào tư thương.

Nhìn nhận về hiện tượng sốt giá thép hồi tháng 3 vừa qua và hiện nay là sốt giá xi măng, ông Vũ Vinh Phú, Chủ tịch Hiệp hội Siêu thị Hà Nội, cho rằng mạng lưới phân phối từ các nhà máy đến cửa hàng bán lẻ là một nguyên nhân chính gây nên hiện tượng tăng giá của hai mặt hàng này. Đại đa số hợp đồng phân phối sản phẩm là mua đứt bán đoạn. Do đó, hàng ra khỏi nhà máy là DN không thể kiểm soát được giá phân phối mà đại lý và bạn hàng đã đăng ký. Tính liên kết giữa sản xuất và lưu thông rất yếu, khâu phân phối lại qua nhiều tầng nấc, mạnh ai nấy làm, khó kiểm soát giá. Một số nhà thầu xây dựng còn cho rằng chính kiểu mua đứt bán đoạn cho các đầu mối, thay vì bán thẳng đến tay người tiêu dùng qua hệ thống cửa hàng bán lẻ, đang tạo kẽ hở rất dễ dẫn đến liên kết ngầm để làm giá, trục lợi.

“Nhạc trưởng” thiếu năng lực?

Theo một chuyên gia của Bộ Công Thương, ngay từ quan điểm, nhận thức của chúng ta cũng có vấn đề. Từ trước đến nay, mọi nguyên nhân của nền kinh tế đều quy về một đầu mối là khâu sản xuất nên đã đầu tư chưa đúng mức và không có kế hoạch cho khâu lưu thông hàng hóa trên thị trường. Do khuyến khích mọi thành phần kinh tế phát triển, hệ thống bán lẻ đã bung ra rất mạnh nên kiểm soát giá bằng cách nào là việc không đơn giản. Hậu quả là khi thị trường có biến động, chúng ta can thiệp chậm hoặc không hiệu quả do không nắm được cả hai công cụ cần thiết là hàng hóa và hệ thống phân phối.

Theo ông Phú, thị trường nội địa lâu nay chưa được quan tâm đầu tư đúng mức. Hệ thống phân phối yếu kém, hạ tầng thương mại chưa phát triển, tính liên kết thị trường lỏng lẻo tạo ra sự đứt đoạn trong lưu thông. Với vai trò là tổng tham mưu cho Chính phủ, Bộ Công Thương đã không làm tròn trách nhiệm này. Tuy nhiên, Vụ trưởng Vụ Chính sách thị trường trong nước, ông Hoàng Thọ Xuân lại khẳng định tổ chức hệ thống phân phối là việc của bản thân DN và hiệp hội ngành hàng. Bộ Công Thương chỉ có nhiệm vụ đề ra cơ chế, chính sách và tạo điều kiện cho DN thực thi chứ không thể làm thay DN. Bản thân nhiều DN hiện nay chỉ tranh thủ khai thác lợi nhuận trước mắt, chưa chú trọng đến nhiệm vụ tổ chức mạng lưới phân phối văn minh, hiện đại để nuôi mục tiêu lâu dài.

Cơ quan được giao nhiệm vụ kiểm soát giá là Bộ Tài chính cũng chưa có biện pháp bình ổn thị trường trước những cơn sốt vừa qua. Tháng 3-2008, Chính phủ đã giao bộ này kiểm tra hiện tượng tăng giá thép bất thường và đề xuất cơ chế thu lại khoản chênh lệch đối với các trường hợp tăng giá bất hợp lý (sau khi đã tính đủ thuế, phí vận chuyển và lãi suất). Thế nhưng Tổng cục Thuế là cơ quan trực tiếp thi hành nhiệm vụ này vẫn chưa lập được đoàn kiểm tra vì chưa có cơ chế thực hiện. Một quan chức Tổng cục Thuế thừa nhận cơ sở để khẳng định người bán tăng giá bất thường là rất mơ hồ. Thực tế hằng năm, Tổng cục Thuế đều có những đoàn kiểm tra về giá một số mặt hàng như ô tô, xe máy và cũng phát hiện những sai phạm nhưng chỉ có thể xử phạt hành chính...

Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong, việc kiểm soát giá thị trường mới chỉ mang tính hình thức nên không hiệu quả. Hiện nay có 7 cơ quan tham gia quản lý chủ thể kinh doanh nên không có đầu mối chịu trách nhiệm chính.