Khó nhưng phải làm

Sau nhiều lần soạn thảo, chỉnh sửa và không ít lần tranh cãi nảy lửa, đề án “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước (DNNN), trọng tâm là tập đoàn kinh tế, tổng công ty Nhà nước giai đoạn 2012-2015” đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Thực hiện theo đúng đề án này, đồng nghĩa với mô hình phát triển dựa hoàn toàn vào DNNN đã thay đổi, chuyển sang mô hình kinh tế hiện đại. Cũng có nghĩa là các bộ, ngành phải cắt bớt quyền lực của mình đối với DNNN, chấm dứt việc “vừa đá bóng vừa thổi còi”, tạo đặc quyền, đặc lợi cho các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước.

Chiếm đến 70% vốn đầu tư toàn xã hội, 50% vốn đầu tư Nhà nước, 60% tín dụng của các ngân hàng thương mại, 70% nguồn vốn ODA nhưng DNNN chỉ đóng góp khoảng 37%-38% GDP. Mức lỗ hằng năm bình quân của một DNNN cao gấp 12 lần so với DN ngoài Nhà nước. Để tạo ra 1 đồng doanh thu, DNNN phải sử dụng 2,2 đồng vốn; trong khi DN ngoài quốc doanh chỉ cần 1,2 đồng... Những con số này đã nói lên phần nào hiệu quả hoạt động của DNNN. Đây cũng là hệ quả của tình trạng “cha chung không ai khóc”, nhập nhằng giữa công ích và lợi nhuận; giữa lợi ích nhóm, ngành và lợi ích tổng thể của nền kinh tế... Trong bối cảnh kinh tế suy thoái hiện nay, hệ quả này lại càng thể hiện rõ khi phần lớn nợ xấu được công bố gần đây chủ yếu rơi vào các khoản vay của các DNNN. Do vậy, việc tái cơ cấu DNNN, nhất là các tập đoàn kinh tế và tổng công ty Nhà nước, càng trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Theo các chuyên gia, để nâng cao hiệu quả hoạt động, phải đặt DNNN vào môi trường cạnh tranh, tách biệt vai trò Nhà nước với tư cách là chủ sở hữu với tư cách quản lý, điều tiết. Các biện pháp của Chính phủ phải giúp DNNN nâng cao hiệu quả hoạt động, nâng cao năng suất chứ không phải tăng lợi nhuận ngắn hạn. Các DNNN cần phải chịu các áp lực cạnh tranh giống các thành phần kinh tế khác. Không thể có chuyện DNNN thua lỗ, làm mất vốn Nhà nước thì được Nhà nước khoanh nợ, trả thay… Lại càng không có chuyện làm lỗ nhưng báo lãi, đổ gánh nặng quản lý kém lên vai người tiêu dùng, liên tục đòi tăng giá như Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các tập đoàn, tổng công ty độc quyền Nhà nước như bấy lâu nay.

Chính vì vậy, việc tái cơ cấu các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước được xem là “một cuộc chiến quyền lực”, va chạm lợi ích giữa các nhóm, bộ, ngành... Bộ trưởng Bộ Tài chính Vương Đình Huệ cũng đã không ít lần nhấn mạnh: “Việc tái cơ cấu DNNN là không dễ !”. Bộ Tài chính cũng cho biết sẽ sớm ban hành các quy chế giám sát DNNN và thành lập Tổng cục Quản lý và giám sát vốn Nhà nước. DNNN thua lỗ thì cho phá sản. Hoạt động DNNN sẽ đi vào chất lượng, chứ không phải phát triển về số lượng, kéo theo các thành tích ảo, để lại các hệ lụy cho nền kinh tế.

Nói như trên để thấy rằng muốn tái cơ cấu DNNN thành công, bên cạnh việc xây dựng thể chế quản trị DN theo thông lệ quốc tế, minh bạch hóa thông tin... thì sự dũng cảm của cả bộ máy đóng vai trò quyết định.