Lân Sư Rồng: Từ trò chơi dân gian đến di sản văn hóa

(NLĐO) - Từ những màn múa rộn ràng trong lễ hội truyền thống, Lân Sư Rồng đã chuyển mình mạnh mẽ để trở thành di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Hành trình "thăng hạng" ấy không chỉ phản ánh sức sống bền bỉ của múa Lân Sư Rồng - một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn cho thấy nỗ lực bài bản trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại.

Múa Lân Sư Rồng - Nét đẹp văn hóa nghìn năm

Xuất hiện trong đời sống người Việt từ nhiều thế kỷ trước, múa lân, múa sư, múa rồng từ lâu đã là hình ảnh quen thuộc mỗi dịp Tết Nguyên đán, Trung thu hay các lễ hội dân gian. Tiếng trống dồn dập, thanh la - chập chõa vang lên hòa cùng những bước nhảy uyển chuyển của lân, sư, rồng tạo nên bầu không khí tưng bừng, mang theo ước vọng về may mắn, bình an và phát đạt.

Trong văn hóa tâm linh của người Việt xưa cũng như của nhiều dân tộc châu Á, Lân - Sư - Rồng biểu trưng cho chính nghĩa với sức mạnh phi thường, đủ sức trấn áp những điều xấu, vận rủi... 

Lân hay rồng đều chỉ có trong thần thoại. Vì vậy, người xưa quan niệm nếu được diện kiến những linh vật này, đặc biệt trong dịp lễ tết, hội hè, ngày khai trương hay động thổ, đồng nghĩa với nhiều điều may mắn, chắc chắn sẽ có được vận may, sự hanh thông và phát đạt trong công việc cũng như cuộc sống.

Theo nhiều tư liệu, nghệ thuật này có nguồn gốc từ Trung Hoa khoảng thế kỷ III và dần lan tỏa rộng khắp châu Á. Khi du nhập vào Việt Nam, múa Lân Sư Rồng được "bản địa hóa" mạnh mẽ, gắn với tín ngưỡng dân gian và đời sống cộng đồng.

Điểm độc đáo của múa Lân Sư Rồng Việt Nam nằm ở sự kết hợp giữa nghệ thuật biểu diễn và võ thuật cổ truyền. Người múa không chỉ cần cảm nhạc tốt mà còn phải có thể lực dẻo dai, kỹ thuật điêu luyện sau nhiều năm khổ luyện.

Các bài biểu diễn như địa bửu, mai hoa thung, nhảy bục hay leo cột đều đòi hỏi độ chính xác cao và tinh thần phối hợp đồng đội. Chính nền tảng võ thuật này đã tạo tiền đề để Lân Sư Rồng từng bước được nhìn nhận như một hoạt động thể thao biểu diễn.

Lân Sư Rồng - Tinh túy văn hóa, sức mạnh thể thao

Từ một loại hình nghệ thuật dân gian mang đậm nét giải trí, biểu diễn lân sư rồng dần được nâng tầm thành hoạt động thi đấu thể thao, khuyến khích người tập nâng cao thể chất, tầm vóc và nghị lực.

Với xuất phát điểm từ phương pháp đào tạo, huấn luyện dựa trên nền tảng tập luyện võ thuật, các đoàn Lân Sư Rồng về mặt nào đó cũng chính là những "lò" võ dân gian, đại diện cho nhiều môn phái khác nhau.

Múa lân sư rồng mang tính biểu diễn nên đòi hỏi rất cao về nghệ thuật trong từng động tác. Vì vậy, người múa phải có niềm đam mê và trải qua quá trình luyện tập công phu nhiều năm mới thực hiện được bài múa đẹp mắt.

Các đội múa lân thường chắt lọc tinh hoa văn hóa gốc kết hợp với võ cổ truyền, múa dân gian, múa dân tộc… tạo thành các bài quyền, pháp độc đáo. Người múa phải tải được "cái hồn" của con lân, phải mô phỏng cho đúng điệu bộ, dáng dấp con sư tử nhưng thể hiện được tính vui tươi, mang đến niềm hân hoan cho người xem.

Ngày xưa, trước khi tập múa lân phải tập võ thuật trước. Học võ thì bộ mới thanh thoát, hình thái con lân mới biểu hiện ra.

Nhắc đến Lân Sư Rồng, khu Sài Gòn - Chợ Lớn được xem như cái nôi nuôi dưỡng và phát triển nhiều đoàn lân nổi tiếng hàng thập niên qua, thừa hưởng nhiều nét tinh túy của các thế hệ võ sư đỉnh cao gắn bó mật thiết với biểu diễn.

Các đoàn Nhơn Nghĩa đường, Liên Nghĩa đường, Hằng Anh đường, Tinh Anh đường, Hào Dũng đường, Xuân Hoa đường, Nhơn Nghĩa đường … có quá trình hoạt động lâu dài, phát triển mạnh mẽ. Lân Sư Rồng Việt Nam ở những lần tranh tài quốc tế đều giành thành tích đáng ghi nhận, góp phần nâng tầm vị thế bộ môn.

Múa Lân Sư Rồng thành di sản văn hóa

Những năm gần đây đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi Lân Sư Rồng được thể thao hóa và tổ chức bài bản. Bộ môn đã chính thức góp mặt tại Đại hội Thể thao toàn quốc năm 2022, thu hút hơn 20 tỉnh, thành tham gia phát triển phong trào. Các liên đoàn địa phương lần lượt ra đời, từng bước hình thành hệ thống quản lý chuyên nghiệp thay cho mô hình hoạt động tự phát trước đây.

Song song với quá trình chuyên nghiệp hóa, công tác bảo tồn giá trị văn hóa cũng được đẩy mạnh. 

Liên đoàn Lân Sư Rồng TP HCM cùng các hội quán người Hoa, nghệ nhân và đơn vị liên quan đã tiến hành nghiên cứu, sưu tầm, chuẩn hóa tư liệu về lịch sử, kỹ thuật biểu diễn, trang phục và đạo cụ. 

Hàng loạt hoạt động ghi hình, lưu trữ tư liệu, tổ chức giải đấu và biểu diễn phục vụ cộng đồng được triển khai nhằm củng cố hồ sơ khoa học cho loại hình này.

Kết quả của quá trình bền bỉ ấy là việc nghệ thuật biểu diễn Lân Sư Rồng của cộng đồng người Hoa tại TP HCM chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 3-2025. 

Đây được xem là cột mốc quan trọng, khẳng định giá trị văn hóa - nghệ thuật của bộ môn trong kho tàng di sản Việt Nam.

Ở góc độ tổ chức thi đấu, các giải Lân Sư Rồng ngày càng được đầu tư chuyên nghiệp. 

Tiêu biểu là Giải quốc tế Cúp Chợ Lớn - HTV, sân chơi uy tín thu hút nhiều đoàn mạnh trong và ngoài nước. 

Việc tiên phong áp dụng công nghệ VAR và bảng điểm điện tử trong chấm thi cho thấy quyết tâm đưa bộ môn tiếp cận chuẩn mực thể thao hiện đại, nâng cao tính minh bạch và hấp dẫn.

Gắn bó với cuộc sống

Dù phát triển theo hướng chuyên nghiệp, múa Lân Sư Rồng vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng. Các đoàn thường xuyên biểu diễn phục vụ người dân dịp Tết Nguyên đán, tại lễ hội Nguyên tiêu, đường hoa xuân, Trung thu, và nhiều sự kiện văn hóa – du lịch khác. Sự hiện diện bền bỉ này giúp bộ môn vừa bảo tồn được "hồn cốt" dân gian vừa mở rộng không gian phát triển.

Tuy vậy, để múa Lân Sư Rồng thực sự vươn xa, giới chuyên môn cho rằng cần tiếp tục chuẩn hóa công tác đào tạo, xây dựng lực lượng kế cận và đẩy mạnh xã hội hóa nguồn lực. Việc tăng cường giao lưu quốc tế, quảng bá hình ảnh gắn với du lịch văn hóa cũng là hướng đi quan trọng trong giai đoạn tới.

Hành trình từ trò chơi dân gian đến di sản văn hóa của nghệ thuật múa Lân Sư Rồng là minh chứng rõ nét cho khả năng thích ứng và phát triển của các giá trị truyền thống. Khi được tổ chức bài bản và tiếp sức bằng tư duy hiện đại, những loại hình tưởng chừng chỉ mang tính lễ hội hoàn toàn có thể vươn tầm, trở thành tài sản văn hóa quý giá của quốc gia.

Hàm râu là... đầu câu chuyện

Không phải con lân nào cũng được múa ngày tết nếu không hội đủ bốn quý tướng của tứ linh: hàm rồng, mũi lân, mày phượng, sau gáy có đuôi rùa, gần mép phải có gai như vây cá. Để khai trương người ta đem lân râu vàng và râu bạch kim, tượng trưng cho vàng và bạc, múa trước bàn thờ Thần Tài, hàm ý cầu mong cho làm ăn phát tài, lúc nào cũng dồi dào vàng bạc.

Lân mang nhiều sắc mặt: trắng, vàng, đỏ, xanh, đen. Ba đầu lân được ưa chuộng nhất là trắng, đỏ và đen. Ba đầu lân thường múa chung với nhau, kể lại tích "Ðào viên kết nghĩa" là lân mặt vàng, râu trắng (Lưu Bị), lân mặt đỏ râu đen (Quan Vân Trường) và lân mặt đen, râu đen (Trương Phi).

Râu lân là bộ phận quan trọng nhất trên đầu lân. Theo quan niệm từ xưa, lân râu bạc hay râu đen là dựa theo tuổi tác của đoàn lân. Đoàn lân phải từ ba mươi năm trở lên mới được sử dụng lân râu bạc.

Lân râu bạc hay trắng, được xem như là chúa các loài lân. Lân râu hoe hoe, đại diện cho các đội lân hạng nhì còn lân râu xanh hay đen là lớp đàn em.

Trong nghiệp múa lân, nếu "biết trên biết dưới" theo "luật lệ giang hồ" thì mọi sự tốt đẹp, còn không thì các cuộc quyết đấu sẽ xảy ra ngay trong lúc trổ tài và thực tế, nhất là trước 1975, nhiều cuộc "huyết chiến" đã xảy ra dữ dội tại Sài Gòn từ những tranh chấp kiểu này.