Minh Mạng Thang và sự thật về thần dược chốn phòng the

(NLĐO) - Minh Mạng Thang thường được gọi là "thuốc vua dùng" nhưng các tư liệu lịch sử và ý kiến chuyên gia cho thấy đây không phải bí phương thần kỳ

Trong kho tàng những câu chuyện truyền miệng về y dược cổ truyền, Minh Mạng Thang là một trong những cái tên gây tò mò bậc nhất. Gắn với hình ảnh vua Minh Mạng - vị hoàng đế nổi tiếng cường tráng, nhiều con cháu và quan tâm đến dưỡng sinh, Minh Mạng Thang từ lâu được thêu dệt thành "bí phương tăng cường sinh lực", thậm chí được gọi là "thuốc tiến vua", "thần dược phòng the". Chính sự nhập nhằng giữa giai thoại cung đình và quảng cáo hiện đại đã khiến Minh Mạng Thang trở thành một trong những bài thuốc bị hiểu sai nhiều nhất hiện nay.

Khi giai thoại lấn át sử liệu

Chỉ cần lướt qua mạng xã hội hoặc các trang bán thảo dược, không khó để bắt gặp những lời quảng cáo khẳng định Minh Mạng Thang có thể giúp "hồi xuân", "bổ thận tráng dương", "khỏe toàn diện chỉ sau một liệu trình".

Theo tư liệu triều Nguyễn, vua Minh Mạng (1820-1841) là người chú trọng chăm sóc sức khỏe, làm việc với cường độ cao và đặc biệt quan tâm đến dưỡng sinh. Trong hoàng cung, Thái y viện có nhiệm vụ nghiên cứu, ghi chép và điều chỉnh các phương thuốc phù hợp với từng giai đoạn sức khỏe của nhà vua. Những ghi chép này được lưu lại trong "Ngự Dược Nhật Ký", "Thái Y Viện Phương Thư" và các châu bản triều Nguyễn.

Tuy nhiên, các tài liệu trên không hề ghi nhận sự tồn tại của một "bài thuốc thần kỳ" duy nhất mang tên Minh Mạng Thang với công dụng tăng cường sinh lực.

Nhiều nguồn cho thấy đây là tập hợp các phương thuốc khác nhau, được sử dụng linh hoạt theo mục đích: dưỡng khí, kiện tỳ, bổ huyết, hỗ trợ thận, phục hồi thể lực sau lao lực hoặc khi suy nhược.

Việc gán ghép các phương thuốc cung đình thành một "thần dược phòng the" là sản phẩm của quá trình truyền miệng và thương mại hóa về sau. Hình ảnh vua Minh Mạng khỏe mạnh, đông con vô tình bị sử dụng như bằng chứng cho những câu chuyện thiếu kiểm chứng.

Trao đổi với phóng viên Báo Người Lao Động, PGS Đậu Xuân Cảnh, Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam, cho biết đến nay, chưa có bằng chứng tư liệu nào khẳng định tồn tại một bài thuốc duy nhất mang tên "Minh Mạng Thang" với công thức cố định.

Trên thực tế, những gì dân gian gọi chung là Minh Mạng Thang chỉ là cách gọi quy ước cho hệ thống các bài thuốc của Thái y viện triều Nguyễn được dùng để chăm sóc sức khỏe cho vua Minh Mạng.

Thông tin này cũng trùng khớp với kết quả nghiên cứu của Hội Đông y Thừa Thiên - Huế trong đề tài "Thu thập, biên dịch và đề xuất hướng sử dụng các bài thuốc của Thái y viện triều Nguyễn", thực hiện theo đặt hàng của UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế (nay là TP Huế).

Nhóm nghiên cứu đã rà soát khối lượng lớn tư liệu, tiếp cận khoảng 300 châu bản có châu phê của nhà vua và chữ ký của các ngự y, hiện lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I nhưng không tìm thấy bài thuốc nào có tên chính thức là Minh Mạng Thang.

"Điều đó cho thấy cho đến thời điểm này, Minh Mạng Thang vẫn chủ yếu tồn tại dưới dạng khái niệm truyền miệng trong dân gian, chứ chưa có chứng cứ lịch sử xác thực về một bài thuốc riêng lẻ" - PGS Đậu Xuân Cảnh nhận định. Tuy nhiên, theo ông, điều này không đồng nghĩa với việc phủ nhận hoàn toàn giá trị y học của các bài thuốc cung đình triều Nguyễn mà vấn đề nằm ở cách tiếp cận và sử dụng.

Thầy thuốc Ưu tú, BS Nguyễn Duy Chương, Hội Đông y TP Đà Nẵng, cho rằng những tranh cãi quanh Minh Mạng Thang bắt nguồn từ việc đánh đồng giai thoại với y học.

Nhiều năm nghiên cứu và thực hành y học cổ truyền kết hợp y học hiện đại, ông nhấn mạnh Minh Mạng Thang không phải là một bài thuốc đơn lẻ, càng không phải "bí phương thần kỳ" có thể dùng chung cho mọi đối tượng.

Không thể dùng đại trà

Điểm cốt lõi của hệ phương này là tư tưởng Đông y: "Chính khí tồn nội, tà bất khả can" - khi khí, huyết, tạng phủ và tinh thần được nuôi dưỡng hài hòa, cơ thể sẽ có nền tảng khỏe mạnh để tự chống đỡ với suy nhược và bệnh tật. Dưới góc nhìn hiện đại, đây chính là cách tiếp cận tăng cường sức đề kháng từ bên trong, giúp các hệ miễn dịch, nội tiết và tuần hoàn vận hành ổn định, thay vì tìm kiếm tác dụng "mạnh ngay" nhưng thiếu bền vững.

Trong hoàng cung, thuốc không được dùng theo kiểu "uống để khỏe tức thì", mà luôn được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên thể trạng và tình trạng sức khỏe ở từng thời điểm. Có bài dùng để dưỡng khí hằng ngày, có bài hỗ trợ khi lao lực trí óc, có bài giúp phục hồi sau suy nhược, có bài thiên về bổ thận - mạnh gân cốt.

Sinh lực chỉ là một phần trong tổng thể dưỡng sinh, chứ không phải mục tiêu duy nhất. "Việc biến Minh Mạng Thang thành một sản phẩm bổ dương đại trà là sự đơn giản hóa nguy hiểm. Không có công thức chuẩn nào gọi là "Minh Mạng Thang chính gốc" để ai cũng dùng giống nhau" - BS Chương cảnh báo.

Theo các nhà nghiên cứu, nếu gạt bỏ lớp sương mù thần thoại, Minh Mạng Thang, hay đúng hơn là hệ phương Minh Mạng, mang một giá trị đáng chú ý ở triết lý dưỡng sinh toàn diện, lấy phòng bệnh và phục hồi làm trung tâm. Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng di sản này cần được tiếp cận bằng khoa học, thay vì niềm tin truyền miệng.

PGS Đậu Xuân Cảnh cho biết các tư liệu lịch sử cho thấy Thái y viện triều Nguyễn đã xây dựng một hệ thống bài thuốc rất phong phú, được kê đơn cho nhà vua dựa trên ba trục chính: bồi bổ khí huyết và tỳ vị để tăng sinh lực; bổ thận, ích tinh để duy trì nền tảng thể lực và an thần, dưỡng tâm khi lao lực hoặc tuổi cao.

Không có một phương thuốc cố định. Các ngự y gia giảm bài thuốc theo mùa, theo tuổi, theo cường độ công việc và tình trạng sức khỏe cụ thể. Khi áp lực công việc tăng, thuốc được điều chỉnh theo hướng an thần; khi tuổi cao, chú trọng hơn đến bổ thận và khí huyết.

Chính cách tiếp cận linh hoạt này đã bị đơn giản hóa trong quá trình truyền miệng, khiến nhiều người ngày nay hiểu Minh Mạng Thang chỉ là bài thuốc "đại bổ thận" hoặc "tăng cường sinh lý". Đây là một cách hiểu sai phổ biến, bởi trong Đông y, bổ thận không đồng nghĩa với kích thích sinh lý tức thời.

"Đông y không đi theo con đường "thần tốc". Bổ thận phải đặt trên nền khí huyết đầy đủ, tỳ vị khỏe mạnh. Nếu dùng các vị đại bổ như ba kích, đỗ trọng, nhung hươu, nhân sâm… không đúng đối tượng, không đúng liều, có thể gây rối loạn, mất ngủ, táo bón, thậm chí sinh đại nhiệt" - PGS Cảnh giải thích.

Nguy cơ từ việc thần thánh hóa bài thuốc cung đình

Các chuyên gia cũng lưu ý việc người dân tự ý mua các vị thuốc về ngâm rượu, pha chế theo truyền miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Không ít trường hợp lạm dụng rượu thuốc kéo dài dẫn đến ảnh hưởng gan, tim mạch, trong khi hiệu quả dưỡng sinh không đạt như kỳ vọng.

Một hệ quả dễ thấy của việc hiểu sai Minh Mạng Thang là sự bùng nổ các sản phẩm mang tên "Minh Mạng Thang" bán đại trà, không rõ nguồn gốc, được quảng cáo quá mức trên mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử.

Nhiều sản phẩm được gắn với hàng loạt công dụng như "hồi xuân", "tăng cường sinh lý", "khỏe xương khớp", thậm chí hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính, trong khi không có nghiên cứu khoa học rõ ràng chứng minh.

Theo các chuyên gia Đông y, việc dùng thuốc theo quảng cáo đại trà như vậy không chỉ thiếu cơ sở mà còn có thể phản tác dụng. Một số bài thuốc cổ vốn thiên về tính "nhiệt", nếu dùng không đúng đối tượng có thể gây nóng trong, mất ngủ, ảnh hưởng gan thận. Nguy hiểm hơn, người dùng dễ rơi vào tình trạng tự chẩn đoán, tự điều trị, bỏ qua thăm khám y tế cần thiết.

PGS Đậu Xuân Cảnh cho rằng các bài thuốc của Thái y viện triều Nguyễn là tài sản văn hóa - y học của quốc gia, cần được nghiên cứu, bảo tồn và ứng dụng một cách khoa học. Việc phục dựng mô hình Thái y viện tại Huế vừa phục vụ khám chữa bệnh vừa giới thiệu lịch sử y học cổ truyền cho người dân và du khách, là hướng đi đáng ghi nhận. Tuy nhiên, ông khuyến cáo không nên thần thánh hóa các bài thuốc cung đình hay kỳ vọng vào những tác dụng "vua dùng là khỏi".

Trong bối cảnh hiện đại, khi nhiều người đối mặt với stress kéo dài, rối loạn giấc ngủ, suy nhược thể lực sau bệnh tật hoặc lao lực, việc nghiên cứu lại các hệ phương cổ theo hướng chuẩn hóa, kiểm chứng khoa học có thể mang lại những giá trị nhất định. "Điều này hoàn toàn khác với việc mua một gói thuốc mang tên Minh Mạng Thang rồi kỳ vọng vào tác dụng thần tốc" - PGS Cảnh nhấn mạnh.

Từ giai thoại cung đình đến thị trường thảo dược hôm nay, Minh Mạng Thang đã trải qua một hành trình dài và không ít chỗ bị bóp méo. Sự thật là y học cổ truyền Việt Nam có nhiều giá trị đáng trân trọng nhưng chỉ phát huy đúng khi được đặt trong khuôn khổ khoa học, có thầy thuốc chuyên môn và được cá thể hóa cho từng người.

Với Minh Mạng Thang, điều đáng lưu tâm không phải là sự thần bí, mà là bài học về dưỡng sinh, điều hòa và phòng bệnh mà cha ông để lại - nếu biết tiếp cận đúng cách.