NGHỊ QUYẾT 80: "SOI ĐƯỜNG" CHO VĂN HÓA VIỆT NAM (*): Khơi nguồn sức mạnh nội sinh

Khi thiết chế văn hóa vận hành hiệu quả, đời sống tinh thần của xã hội được nâng cao một cách bền vững và văn hóa sẽ trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển

Nghị quyết số 80-NQ/TW (gọi tắt là Nghị quyết 80) của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới đã tạo ra một bước ngoặt tư duy chiến lược, khi định vị văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là "nguồn lực nội sinh, động lực to lớn và trụ cột" cho sự phát triển bền vững của đất nước. Nền tảng để khơi nguồn sức mạnh nội sinh này chính là xây dựng hệ thống thiết chế văn hóa quốc gia.

Đáp ứng nhu cầu thụ hưởng văn hóa

Trong 7 chỉ tiêu đề ra từ nay đến năm 2030, Nghị quyết 80 xác định phải hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa quốc gia. Trong đó, bảo đảm 100% chính quyền địa phương 2 cấp, lực lượng vũ trang có thiết chế văn hóa đáp ứng được nhu cầu sáng tạo, thụ hưởng văn hóa của người dân ở cơ sở và cán bộ, chiến sĩ; 90% thiết chế văn hóa cơ sở hoạt động thường xuyên, hiệu quả.

Từ nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm, ưu tiên nguồn lực cho việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa. Chúng ta đã xây dựng được một hệ thống thiết chế văn hóa tương đối toàn diện, đồng bộ từ trung ương tới cơ sở, từ thành thị tới nông thôn, miền núi và hải đảo. Các thư viện, bảo tàng, nhà hát, rạp chiếu phim, trung tâm triển lãm, biểu diễn văn hóa - nghệ thuật, nhà thi đấu... được đầu tư xây dựng, sửa chữa ngày càng khang trang, hiện đại hơn.

Đến nay, TP Hà Nội đã đầu tư, hoàn thiện nhiều công trình thiết chế văn hóa - thể dục thể thao lớn, trọng điểm và từng bước hoàn thành hệ thống thiết chế văn hóa ở cơ sở nhằm phục vụ nhu cầu về văn hóa, thể thao của người dân. Thành phố cũng thường xuyên củng cố, xây dựng các thiết chế văn hóa, thúc đẩy phát triển có hiệu quả các hoạt động, phong trào văn hóa trên địa bàn thủ đô. Các thiết chế văn hóa, thể thao ở cơ sở đã trở thành địa chỉ văn hóa phục vụ việc tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao tại cộng đồng dân cư, góp phần quan trọng trong việc nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần lành mạnh trong các tầng lớp nhân dân.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM, thành phố đang hoàn thiện đề án phát triển thiết chế văn hóa - thể thao cơ sở đến năm 2035, gắn với quy hoạch chung, hướng tới mục tiêu xây dựng hệ thống hiện đại, vận hành hiệu quả và đáp ứng sát nhu cầu của người dân đô thị, nhất là trong tiến trình phát triển "đô thị sáng tạo", xây dựng "thành phố thông minh" sau khi mở rộng địa giới hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Thành phố xác định việc đầu tư mạnh cho hệ thống thiết chế này chính là bước đi nhằm cụ thể hóa các chỉ tiêu, mục tiêu của Nghị quyết 80.

Theo đánh giá của các chuyên gia, ngân sách nhà nước dành cho đầu tư xây dựng thiết chế văn hóa ngày càng nhiều hơn, mang lại nhiều lợi ích cho người dân. Không những vậy, hệ thống thiết chế văn hóa còn đóng một vai trò mang tính nòng cốt trong tổ chức các hoạt động tuyên truyền nhiệm vụ chính trị - xã hội ở địa phương.

Hình thành hệ sinh thái sáng tạo

PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đánh giá hệ thống thiết chế văn hóa của chúng ta đã được hình thành tương đối đầy đủ về mặt mạng lưới: từ trung ương đến địa phương. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở số lượng mà ở chất lượng và hiệu quả hoạt động. Không ít thiết chế được đầu tư xây dựng nhưng còn thiếu nội dung hoạt động hấp dẫn; cơ sở vật chất xuống cấp; thiếu nhân lực chuyên môn; cơ chế vận hành còn mang tính hành chính, chưa gắn với nhu cầu thực tế của cộng đồng. Ở một số nơi, nhà văn hóa "đóng cửa nhiều hơn mở cửa" hoặc chỉ hoạt động theo phong trào, theo dịp.

Thực tiễn cho thấy tại TP HCM, nhu cầu về một hệ thống thiết chế văn hóa - thể thao cơ sở hiện đại, đồng bộ và bao phủ khắp các địa bàn là rất cần thiết. Tuy nhiên, hiện chỉ có khoảng 43% phường, xã tại thành phố có thiết chế văn hóa - thể thao. Đó là chưa nói ở một số địa phương, cơ sở vật chất xuống cấp, vận hành chưa hiệu quả, chưa đáp ứng nhu cầu của người dân.

Trong bối cảnh đó, theo PGS-TS Bùi Hoài Sơn, chỉ tiêu mà Nghị quyết 80 đề ra "90% thiết chế văn hóa cơ sở hoạt động thường xuyên, hiệu quả" là một chỉ tiêu rất cao nhưng cũng rất đúng và trúng. Để thực hiện chỉ tiêu này, chúng ta phải chuyển tư duy từ "có thiết chế" sang "thiết chế sống", tức là trở thành không gian sáng tạo, sinh hoạt, học tập, giải trí thực sự của người dân.

Theo Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, các chỉ tiêu mà Nghị quyết 80 đề ra nếu thực hiện tốt sẽ tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống văn hóa. Trước hết, văn hóa sẽ đến gần người dân hơn, đặc biệt là ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa - nơi nhu cầu thụ hưởng văn hóa rất lớn nhưng cơ hội còn hạn chế. Thứ hai, các thiết chế văn hóa sẽ trở thành "hạ tầng mềm" quan trọng để xây dựng con người, củng cố cộng đồng, phòng ngừa các tệ nạn xã hội. Thứ ba, đây cũng là nền tảng để phát triển công nghiệp văn hóa từ cơ sở, nuôi dưỡng tài năng, hình thành hệ sinh thái sáng tạo trong cộng đồng.

Nói cách khác, khi thiết chế văn hóa vận hành hiệu quả, đời sống tinh thần của xã hội sẽ được nâng cao một cách bền vững. Lúc đó, văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển - đúng với tinh thần chấn hưng văn hóa mà Nghị quyết 80 đặt ra.

Nghệ sĩ phải có nhiều đất diễn

Từ thực tiễn hoạt động sân khấu và văn học - nghệ thuật, NSND Trịnh Thúy Mùi - Phó Chủ tịch Liên hiệp Các hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam - cho rằng đầu tư cho văn hóa trước hết phải bắt đầu từ hệ thống thiết chế văn hóa, nhằm bảo đảm người dân có điều kiện thụ hưởng đầy đủ các giá trị nghệ thuật, văn học chất lượng cao.

Trở ngại là hiện nay, nhiều địa phương vẫn chưa có các thiết chế văn hóa đúng nghĩa như rạp hát kịch, rạp ca múa nhạc hay không gian dành cho các loại hình nghệ thuật hiện đại. Trong khi đó, dù có những tác phẩm hay, những tài năng xuất sắc, song nếu thiếu không gian biểu diễn, thiếu điều kiện tiếp cận công chúng thì giá trị nghệ thuật cũng khó có thể lan tỏa trọn vẹn trong cộng đồng. 

___________

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 28-2

Kỳ tới: Biến di sản thành tài sản