Ngôi nhà cổ “nổi” nhất Hội An
(NLĐO) - Giữa lòng phố cổ Hội An, nhà cổ Tấn Ký không chỉ là điểm dừng chân của du khách mà còn là “di sản sống” của một gia tộc
Nhà cổ Tấn Ký (nằm trên đường Nguyễn Thái Học, phường Hội An, TP Đà Nẵng) là ngôi nhà cổ đầu tiên được vinh danh Di sản Quốc gia, là điểm tham quan thu hút khách của phố cổ.
Hàng trăm năm qua, ngôi nhà không chỉ là nơi sinh sống của nhiều thế hệ một gia tộc, mà còn phản chiếu thăng trầm của thương cảng từng sầm uất bậc nhất Đàng Trong.
Nằm giữa khu phố buôn bán sầm uất một thời, nhà cổ Tấn Ký được hồ sơ Trung tâm Quản lý Di sản ghi nhận xây dựng năm 1741
Tuy nhiên, theo tư liệu gia đình, mốc thời gian có thể muộn hơn. Trải qua hơn hai thế kỷ, ngôi nhà vẫn giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc nhà ống đặc trưng Hội An, mặt tiền hướng phố buôn bán, phía sau thông ra sông Hoài
Bảng giới thiệu lịch sử nhà cổ đặt trong gian chính. Theo ông Lê Dũng, hậu duệ đời thứ 6 đang trực tiếp trông coi ngôi nhà – câu chuyện gia tộc bắt đầu khi cụ bà tổ họ Trương cùng con trai khoảng 10 tuổi đến Hội An vào những năm 1800–1802, đúng thời điểm vua Gia Long thống nhất đất nước, xã hội dần ổn định. Sự hồi sinh của thương cảng đã mở ra cơ hội lập nghiệp cho nhiều gia đình, trong đó có dòng họ Lê
Lê Tấn Ký, đời thứ hai, lớn lên trong môi trường buôn bán khi sống nhờ nhà người cậu, chủ tiệm tạp hóa Phi Anh, một trong hai tiệm lớn nhất Hội An bấy giờ. Ông cũng chính là người lấy tên Tấn Ký đặt cho nhà cổ cùng với mong muốn việc buôn bán được phát đạt. Khi trưởng thành và cơ nghiệp vững vàng, ông xây dựng, tái thiết lại ngôi nhà này. Từ đó, nhà cổ Tấn Ký vừa là nơi ở, vừa là trung tâm giao thương của gia tộc
Gian thờ tổ tiên, không gian linh thiêng nhất trong nhà đặt ở góc bên phải. Trải qua nhiều biến động lịch sử, gian thờ vẫn được con cháu gìn giữ trang nghiêm. Với ông Lê Dũng, đây không chỉ là nơi thờ tự tổ tiên mà còn là “trái tim” của ngôi nhà, nơi kết nối quá khứ với hiện tại qua nhiều thế hệ
Giai đoạn phát triển rực rỡ nhất của gia tộc gắn với bà cố Thái Thị Lan (đời thứ 3) - người phụ nữ trong bức ảnh treo ở giữa. Chồng mất sớm, bà một mình quản lý và mở rộng hoạt động kinh doanh suốt 50 năm. Ông Dũng nhận xét bà là người phụ nữ “cực kỳ giỏi giang”, đã đưa gia đình vượt qua nhiều biến cố để duy trì cơ nghiệp giữa thời thương cảng hưng thịnh
Thời kỳ đó, gia đình tập trung kinh doanh lâm thổ sản như quế, tiêu, trầm hương, cao và gỗ. Họ sở hữu khoảng 30 ghe bầu – loại ghe thân rộng, không động cơ nhưng có sức chở lớn; một chiếc dài khoảng 20m có thể chở gần 100 tấn hàng. Ghe đi ngược sông Vu Gia, Thu Bồn lên miền ngược thu mua hàng hóa, rồi đưa về Hội An sơ chế và xuất bán
Không gian phía sau nhà, nơi từng giáp bến sông Hoài. Trước kia, phía sau nhà chưa có đường; tàu buôn có thể cập sát bến sông để bốc dỡ hàng hóa trực tiếp. Sự thuận lợi ấy giúp nhà Tấn Ký chủ yếu bán sỉ cho tàu buôn Trung Quốc và các nước Đông Nam Á như Philippines, Malaysia.
Hệ thống trục kéo bằng dây thừng còn lưu giữ trên gác. Khi sông Hoài dần bồi lấp, tàu lớn không còn vào sâu được nữa, gia đình buộc phải chuyển hướng từ bán sỉ sang bán lẻ. Ngôi nhà cũng được nới dài ra phía sau theo phần đất bồi. Hệ thống trục kéo bằng dây thừng ở hai gian gác, từng dùng để đưa hàng lên kho vẫn còn đó như một chứng tích sinh động của thời thương mại nhộn nhịp
“Chén Khổng Tử” trưng bày trong nhà cổ. Chiếc chén với nguyên lý đặc biệt, rót quá mức sẽ tự tràn hết nước, mang thông điệp về sự tiết chế và chừng mực. Hiện vật này không chỉ phản ánh giao lưu văn hóa Đông – Tây mà còn cho thấy gia tộc đề cao triết lý sống cân bằng trong kinh doanh lẫn đời thường
Ông nội của ông Lê Dũng (đời thứ 4, người trong tấm ảnh treo trên tường) là người học rất giỏi, từng đỗ Tú tài cao và dự thi Hội, thi Đình tại Huế. Dù có cơ hội làm quan, ông không nhận chức mà quay về tiếp tục kinh doanh theo lời khuyên của mẹ. Khi qua đời, ông để lại cho con cháu nhiều bất động sản, riêng bản thân đã sở hữu 5 căn nhà.
Khoảng sân trời giữa căn nhà, nơi có cầu thang để lên gác của gian nhà sau cùng giếng nước. Đây cũng là nơi ngày trước, gia chủ làm nơi uống trà, thư giãn
Không gian "Hội An trong lũ" được ông Lê Dũng trực tiếp lên ý tưởng, đặt ở gian nhà sau. Ở đây có ghi các mốc lũ lịch sử. Đây cũng là nơi thu hút sự chú ý của du khách khi đến tham quan nhà cổ Tấn Ký
Vào những năm đầu thế kỷ 20, tàu thuyền nước ngoài hầu như không còn cập bến, Hội An dần đánh mất vị thế là một trong những trung tâm thương mại sầm uất của khu vực. Trải qua biến thiên lịch sử, nhà cổ Tấn Ký đến nay đã là nơi sinh sống của 7 thế hệ trong cùng một gia đình.
Ngôi nhà vẫn lưu giữ nhiều dấu tích quý giá, minh chứng cho giai đoạn giao thương phồn thịnh với nước ngoài. Đặc biệt, từ thế kỷ 18 đến nửa đầu thế kỷ 19, thời kỳ các thương nhân bản địa giàu có vươn lên mạnh mẽ, nhiều ngôi nhà tráng lệ đã được xây dựng, phản ánh diện mạo hưng thịnh của đô thị cảng Hội An một thời.