Sông Mekong lâm nguy

Hạn hán, đập thủy điện, đánh cá bừa bãi đã bóp nghẹt sự sống của sông Mekong. Liệu các nước trong vùng có thể hợp tác tốt để cứu lấy con sông hùng vĩ này?

Như kênh đào.- Odd Boontha, 38 tuổi, chủ đò tại cảng Chiang Khong, Bắc Thái Lan, có cách riêng của mình để đánh giá “sức khỏe” dòng sông Mekong. Ông nói: “Hành khách trước đây phải cố lấy thăng bằng để lội nước lên đò thì nay giẫm chân lên đá cuội khô ráo”. Mực nước hiện nay đã xuống đến mức thấp nhất trong 20 năm qua. Ông cho rằng các đập thủy điện ở Trung Quốc là nguyên nhân của tình trạng này và than thở: “Nếu người Trung Quốc tiếp tục xây dựng đập nước, sông Mekong sẽ giống như một con kênh đào”. Các nhà khoa học của Ban Thư ký Ủy ban Sông Mekong tại Vientiane, Lào, có cách giải thích ôn hòa hơn: Mực nước sông thấp là do mưa ít từ năm ngoái. Nhưng cách giải thích này không thuyết phục được cộng đồng cư dân 6 nước hai bên bờ sông, sống chủ yếu nhờ con sông này mang lại nguồn nước, thực phẩm và phương tiện di chuyển.

Cảnh con sông hùng vĩ này bị khô hạn như vậy đã làm động lòng các tổ chức quốc tế, tổ chức môi trường địa phương và một số quan chức chính quyền. Chuyên gia về nước của Ủy ban Kinh tế và Xã hội châu Á - Thái Bình dương thuộc Liên Hiệp Quốc David Jezeph cho rằng con sông đã bị lãng quên, bị lạm dụng, phát triển vô tổ chức và có nguy cơ dẫn đến cơn khủng hoảng. Nhưng ông nói thêm: “Chúng tôi đã chú ý đến sự khô hạn này cũng như nhu cầu phải bắt đầu lên kế hoạch cộng tác vì lợi ích của khu vực”.

Phát triển cho ai nhờ?.- Nhiều thập niên qua, chiến tranh và chính sách đóng cửa đã bảo vệ con sông này. Do không có nhà máy và thành phố trên bờ dòng chảy nên chất lượng nước tốt, dù bề ngoài nước sông đầy bùn phù sa. Tuy nhiên, tình hình đã thay đổi từ khi một số nước mở rộng giao thương và các nhà đầu tư tư nhân tìm được cơ hội đầu tư nơi mà trước đây họ không tiếp cận được. Trong khi đó, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cũng xúc tiến một dự án cơ sở hạ tầng đầy tham vọng gồm các tuyến đường xe lửa và đường bộ nối liền 6 nước mà con sông chảy qua là Việt Nam, Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar và Trung Quốc - tại đầu nguồn thuộc tỉnh Vân Nam. Sự phát triển này hứa hẹn cải thiện đời sống cho 70 triệu nông dân trồng lúa, đánh cá, chăn nuôi tại lưu vực sông Mekong. Tuy nhiên, hệ sinh thái nhờ đó mà họ sống được hiện nay có thể đã bị hủy hoại thường xuyên do tiến trình phát triển. Cựu Chủ nhiệm Ủy ban sông Mekong (MRC) Joern Kristensen cho rằng mối hiểm nguy là những người nghèo khó nhất sẽ không được thụ hưởng thành quả của phát triển mà còn nghèo khó hơn trước. Tuy trữ lượng cá vào khoảng 2,5 triệu tấn mỗi năm trên sông và 500.000 tấn tại các ao hồ, trong vài thập niên qua, đã có thêm hàng triệu người tham gia đánh bắt khiến tỉ lệ cá trên mỗi ngư dân giảm sút. Vả lại, nạn đánh bắt dùng công nghệ cao hoặc các hình thức phi pháp khác đang lan tràn khiến nhiều giống cá dễ đánh bắt đã bắt đầu biến mất. Cá tra khổng lồ đặc trưng của vùng này, có thể dài 3 m, nặng hơn 300 kg, đã được đưa vào danh sách có nguy cơ tuyệt chủng hồi năm ngoái. Mặt khác, dân cư xâm lấn khiến rừng thành đồi trọc trên bờ sông và vùng đầm lầy ven bờ khô cạn, do người dân lấy nước sử dụng cho công và nông nghiệp.

Khô cạn từ các con đập của Trung Quốc?.- Tuy nhiên, mối đe dọa dễ thấy nhất đối với sông Mekong là các đập thủy điện tại Vân Nam nhằm đáp ứng sự khát khao vô hạn về nguồn điện lực của Trung Quốc - gồm 2 đập thủy điện đã đi vào hoạt động, 2 đập đang xây và 4 đập khác đã lên dự án. Theo chuyên gia cấp cao về môi trường của MRC Ian Campell, do tác động của các con đập này, mực nước trên sông nhiều nơi dao động lên xuống 1 m chỉ trong vòng 1 giờ, làm ngư dân không đánh được cá, làm xói lở bờ và rút kiệt các chất trầm tích và dinh dưỡng của lòng sông khi sông chảy về phương Nam. Ông Campell nói: “Hầu hết các tác hại này là do các con đập của Trung Quốc”. Tuy nhiên, ông nói thêm rằng thiếu sự nghiên cứu khoa học có sức thuyết phục, sự đánh giá tác hại này vẫn bị cho là suy diễn.

Tâm lý chống Trung Quốc đặc biệt mạnh mẽ ở miền Bắc Thái Lan, nơi người dân chống lại kế hoạch lập một tuyến đường sông trên dòng Mekong hồi tháng 4. Tổ chức Mạng lưới sông Đông Nam Á cho biết trong nửa đầu năm nay, Trung Quốc cho đóng cổng 2 con đập đang hoạt động khiến cho mực nước dòng chảy tại Chiang Khong chỉ còn 45 cm. Tại Lào, trong tháng 3, đã có 10 tua du lịch trên sông bị hủy do nước cạn.

Tuy nhiên, phía Trung Quốc nhấn mạnh rằng các con đập này cũng mang lại lợi ích cho dân cư sống dưới hạ lưu. Hồi đầu năm, Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố rằng Trung Quốc luôn quan tâm bảo vệ môi trường cho dòng sông. Tuyên bố cho rằng chỉ có 18% khối lượng nước của sông Mekong xuất phát từ Trung Quốc nên các nhà máy thủy điện của Trung Quốc không làm giảm khối lượng nước chảy ra biển cũng như gây ảnh hưởng xấu đến đời sống các nước dưới dòng.