Nằm xuống cho quê hương đứng lên

Những anh hùng liệt sĩ đã hy sinh để bảo vệ Tổ quốc như ngọn đuốc sáng soi đường cho các thế hệ sau. Trong công cuộc xây dựng đất nước, tiếp nối truyền thống hào hùng thời chiến, các cựu chiến binh, thương - bệnh binh hôm nay tiếp tục viết nên những trang sử mới. Tổ quốc mãi ghi công họ và câu chuyện ở làng Gia Bình là một phần trong những trang sử đó

Xã Gio An (huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị) nổi tiếng anh hùng trong chiến tranh chống Mỹ cứu nước đã đi vào thơ nhạc qua bài hát Tiếng đàn ta lư của nhạc sĩ Huy Thục: “Tiếng trống trận từ Gio An vọng tới. Rừng núi ta ơi hãy thức dậy vui cùng bản làng mừng thắng trận Gio An...”. Một trong những hình ảnh bi tráng nhất của đất Gio An là cây đa Gia Bình. Tại gốc cây đa này, để bảo vệ từng tấc đất cho Tổ quốc, nhiều chiến sĩ đã anh dũng ngã xuống.

Cây đa huyền thoại

Một ngày đầu năm 1998, làng Gia Bình bất ngờ đón tiếp vị sĩ quan cao cấp và các đồng đội của ông ở trung đoàn 27 Triệu Hải. Sau một hồi trò chuyện, dân làng nhận ra ông chính là Thiếu tướng Nguyễn Huy Hiệu (nay là Thượng tướng, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng) về thăm chiến trường xưa. Trong cuộc trở về này, ông xin phép dân làng Gia Bình được trồng một cây đa ngay bên chỗ cây đa Gia Bình xưa kia, nơi diễn ra những trận đánh của đồng đội ông vào mùa xuân năm 1968.

Hồi ấy, cây đa Gia Bình rất to, cao, buông những chùm rễ cắm sâu vào lòng đất. Khi mặt trận Gio Linh - Cam Lộ - Đường 9 mở ra, cây đa trở thành “đài quan sát” và là điểm tập kết chiến đấu của các đơn vị quân giải phóng Bắc Quảng Trị. Từ “đài quan sát” này, các chiến sĩ giải phóng quân điều chỉnh tầm hướng cho pháo binh rót đạn vào mục tiêu, các lực lượng trinh sát, bộ binh... cũng lợi dụng “đài quan sát” mà nắm biết nhất cử nhất động của đối phương. Phát hiện sự lợi hại của cây đa Gia Bình, lính Mỹ tập trung ném bom suốt nhiều ngày đêm. Máu và xương của biết bao chiến sĩ giải phóng quân đã ngã xuống bên gốc đa này. Riêng cây đa vẫn hiên ngang, thi gan cùng bom đạn.

Cựu binh Lê Bá Dương, nguyên là lính tiểu đoàn 2 của trung đoàn 27 Triệu Hải, kể lại: Trong trận đánh tại làng Gia Bình ngày 26-3-1968, tổ chiến đấu ba người của anh Cao Như Thiêm chống lại một trung đội Mỹ. Cuộc chiến đấu không cân sức diễn ra quyết liệt trong nhiều giờ. Hai chiến sĩ Nguyễn Văn Toại và Nguyễn Văn Đồng anh dũng hy sinh. Dù bị thương, máu chảy lênh láng, anh Thiêm vẫn kiên cường bắn trả. Khi anh bắn hết viên đạn cuối cùng, bọn địch ào tới thi nhau tra tấn anh. Mặc, anh nén đau, không hé lời. Tức tối, chúng dựng anh vào gốc đa, xả súng. Anh vươn người đứng thẳng, nhìn về phía Bắc hô lớn: “Việt Nam nhất định thắng! Hồ Chí Minh muôn năm!”. Bắn xong, giặc dùng xăng đốt xác anh thành tro. Trong trận đánh ngày 26-3-1968, 32 chiến sĩ hy sinh, trong đó có 16 chiến sĩ hy sinh tại cao điểm 56, bị lính Mỹ dùng xăng đốt cháy trước khi chúng rút về cứ điểm Cồn Tiên. Ngay tại gốc đa Gia Bình, cả ban chỉ huy của trung đoàn Sông Dinh bị trúng một quả đạn pháo, bảy người không ai còn vẹn nguyên thi thể.

Bia đá được dựng trên đất trồng cây đa Gia Bình năm xưa để tưởng niệm những chiến sĩ đã hy sinh

Đất nước mãi tri ân

Sau chiến tranh, cây đa cũng như đình Gia Bình bị bom đạn san bằng. Nhưng với tấm lòng tri ân các liệt sĩ đã hy sinh vì nước, ngay tại gốc đa trước đình, dân làng thường xuyên hương hoa cúng vọng các hương hồn liệt sĩ. Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu cùng các đồng đội ở trung đoàn 27 Triệu Hải đã nhiều lần trở về thăm làng Gia Bình, dâng hương cho đồng đội của mình.

Biết được nghĩa cử cao đẹp của dân Gia Bình, một thân nhân liệt sĩ ở Hà Nội đã tặng dân làng 100 triệu đồng xây lại ngôi đình ngay trên chính nền đình cũ bị bom đạn Mỹ phá hủy. Cùng với số tiền do các cựu binh thuộc trung đoàn 27 Triệu Hải, cán bộ chiến sĩ Xí nghiệp 334 và đóng góp của dân làng, ngôi đình được xây dựng xong, có 3 gian theo kiểu đình truyền thống. Phía trước đình là nhà bia thờ các liệt sĩ của các đơn vị bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân du kích, đồng bào xã Gio An đã đồng cam cộng khổ, sát cánh bên nhau cùng chiến đấu, hy sinh trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Ông Nguyễn Văn Nậy, một lão niên tại làng, nói: “Đình làng không chỉ thờ thần hoàng, tiên linh của làng mà còn để thờ hàng trăm chiến sĩ đã nằm lại đất Gia Bình, xã Gio An, như Cao Như Thiêm, Nguyễn Hoàng Quế... Lịch sử sẽ mãi mãi tri ân các anh, những người con yêu quý của dân tộc”.

Giếng Đìa bên sân đình là giếng cổ hàng ngàn năm tuổi. Trước đây, nhiều đơn vị bộ đội ở cây đa lấy nước giếng để sinh hoạt nhưng sau đó giếng bị bom đạn vùi lấp. Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu đã giúp dân làng tu bổ giếng. Sau khi cây đa được trồng lại, giếng cổ được tôn tạo, ngôi đình mới xây dựng khang trang... làm cho khung cảnh của khu tưởng niệm thật nghiêm trang và thoáng đãng. Đình làng nhìn mặt ra trước một bàu nước rất hữu tình. Từ xa nhìn vào, hình ảnh cây đa, giếng nước, sân đình đã làm cho nơi ngã xuống của các anh sau bốn mươi năm đã thắm sắc hoa, xanh màu lá. Có lẽ đây cũng là một trong rất ít nơi trên đất nước Việt Nam các anh hùng liệt sĩ được thờ chung trong một khuôn viên với thần hoàng của làng. Người hy sinh để giữ nước được tôn vinh như người có công đi mở cõi. Bà Nguyễn Thị Quý, Bí thư Đảng ủy xã Gio An, cho biết xã đã làm hồ sơ trình cơ quan chức năng công nhận khu tưởng niệm này là di tích lịch sử cấp tỉnh.