Đi tìm vị thế mới cho tranh Đông Hồ

"Sẽ có một ngày tranh Đông Hồ lại rực rỡ trên tường nhà mọi gia đình đón Tết, trong tay các em bé như một món quà thông dụng... và tôi có thể ngồi vẽ những bức tranh Đông Hồ hiện đại...". Đó là mơ ước của họa sĩ Nguyễn Đăng Khoa, "hậu duệ" của một dòng họ nổi tiếng trong dòng tranh Đông Hồ.

Phục hưng tranh cũ

Trong thời kỳ cực thịnh của mình, những năm đầu thế kỷ trước đến 1930, tranh Đông Hồ đủ sức mang lại gia thế cho cả một dòng họ. Cùng với cảnh "đổ tranh" tấp nập trên bến dưới thuyền xuôi đi khắp ngả từ 20 tháng Chạp hàng năm, tranh Đông Hồ gây dựng cơ ngơi và tên tuổi lâu đời cho họ Nguyễn Đăng, một trong những dòng họ làm tranh chủ soái của làng Hồ.

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Khiêm, người đầu tiên đứng ra nhận việc đưa tranh vào bảo tàng cho Nhà nước, nhớ lại: "Sinh thời, thân phụ tôi từng chứa đầy tận nóc hai gian nhà vài ngàn bản khắc in nét và mầu, tức là đủ cho khoảng ngàn tranh mẫu hoàn chỉnh. Đặc biệt, tranh Đông Hồ thiện về trực giác, và có phần cảm tính. Mỗi họ làm tranh lại có cách pha mầu, tạo nét, tiết chế khác nhau, làm nên phong cách riêng".

Thầy đồ Cóc

Cháu ba đời cụ Khiêm, cử nhân mỹ thuật Nguyễn Đăng Khoa tiếp tục câu chuyện của dòng họ một cách kịch tính hơn. Năm 2000, mới tốt nghiệp khoa sơn mài trường Đại học Mỹ thuật công nghiệp, Khoa đã lang thang nhiều nơi: Bát Tràng, Phù Lãng, những ngôi chùa nghìn tuổi ở Hà Tây, Bắc Ninh... trong vài năm để săn tìm bóng dáng hay một gợi ý của thành công.

Chính Khoa cũng không nhận ra lối đi ngay dưới chân: "Một đêm trăng trong chùa Bút Tháp sau vài tuần rượu suông, tôi bị họa sĩ Phan Cẩm Thượng "mắng" khá phũ, nhưng chân tình: Thế mà không nghĩ ra? Còn phải tìm đường ở đâu ngoài tự đứng vững trên chính truyền thống gia đình mình?".

Khoa đã phải mất hai năm ròng, vừa dè dặt nghe ngóng vừa âm thầm khởi động tài lực rồi mới dám quyết tâm chơi tới cùng với nghiệp: "Kể từ đó tôi vẫn mơ thấy những bức tranh "gà lợn"của dòng họ Nguyễn Đăng. Không phải thứ in lưới và dùng bột mầu lem nhem vẫn bán đầy ở các khu du lịch. Mầu đỏ cam của son, vàng chói của hoa hòe, xanh óng lá mạ non... lên hết sắc độ tự nhiên, tươi rói trên nền điệp trong veo trắng óng, với nét đen vừa mềm mại vừa chắc khỏe của than lá tre bồi hồ. Một tinh thần hết sức hồn nhiên, khỏe khoắn, biểu cảm một cách giản dị, không thiếu tính hài hòa bay bổng. Bức tranh như vậy "trẻ" mãi tới năm chục năm sau không suy suyển. Tôi mơ phục hưng dòng tranh của họ Nguyễn Đăng rực rỡ như tinh thần của người xưa...".

"Đi cày" nuôi tranh

Cứ kiếm được bao nhiêu tiền ở Hà Nội, Khoa lại đem lên Thuận Thành lo chi phí cho việc

Đồng quê

khắc ván, làm mầu. Thứ than lá tre hiện nay chỉ còn duy nhất cụ Phiến, nghệ nhân làng Hồ đốt được. Pha chế ra sao cho nhuyễn, trong bất kỳ thời tiết hanh hay nồm cũng không bị chua, bị vón, thì chỉ có Khoa nắm được bí quyết, thay mặt cho dòng họ và những người có kinh nghiệm lâu đời nay đã thành người thiên cổ..

Hiện nay, hơn 70 đầu tranh Đông Hồ của họ Nguyễn Đăng đã được "phục sinh" rực rỡ từ bản mẫu gốc, vốn được cụ Khiêm "lo xa", mỗi lần đưa vào bảo tàng đều giữ lại cho gia đình một bản. Tổng cộng hơn 200 tranh gốc loại này đang ở trong tay Khoa.

Tranh của Khoa và gia đình hiện đang gửi bán tại một số Gallery để giữ những khách mua khó tính. Hằng năm, gia đình thường phải bù lỗ cho việc làm tranh, một khoản không quá lớn đối với thu nhập mức ngang viên chức nhà nước, đủ để không khiến họ phải nản lòng.

Khoa tâm sự: Việc đầu tiên tôi phải vào núi Thiên Thai, ngọn núi nổi tiếng trong thơ Hoàng Cầm mua gỗ thị làm ván khắc. Ba cây thị cổ thụ vừa người ôm, bạt thân vỏ, còn lại chừng khối rưỡi gỗ, đủ cho nghìn bản khắc đủ kích cỡ. Loại bản khắc này để tới trăm năm không mối mọt. Ngoài ra, gia đình tôi thừa hưởng từ đời các cụ khoảng vài trăm bản khắc như thế, đến nay vẫn còn nguyên vẹn có thể khai thác ngon lành. Mục tiêu là gìn giữ nguyên vẹn "gia tài" cho đời sau. Có những ván đã khắc xong phải nghiến răng chẻ làm củi vì chưa lên được tinh thần của người xưa".

Tình trạng "đi cày nuôi tranh" theo Khoa chỉ có thể kéo dài nhiều nhất dăm năm. Sau đó, tranh Đông Hồ họ Nguyễn Đăng phải trở thành một thương hiệu thực sự bằng sự phục sinh mà ngoại trừ một vài gia đình nghệ nhân làng Hồ có thể "ra tay" tương tự, không một thương nhân giàu tưởng tượng hay họa sĩ biết kinh doanh nào làm nổi.

Khoa nói: Chẳng có gì ngăn cản tôi nghĩ tới một ngày... Ngày đó tranh Đông Hồ lại rực rỡ trên những bức tường sơn của mọi gia đình đón Tết, trong tay các em bé, như một món quà thông dụng và rẻ tiền bằng chính sức thu hút của mình, vẻ đẹp chất phác, tươi nguyên, huy hoàng của truyền thống. Biết đâu lúc đó tôi lại có thể ngồi vẽ những bức tranh Đông Hồ hiện đại với đủ mầu vẻ của cuộc sống này như ông tôi hay cụ Chế, cụ Sần xưa, từng vẽ cảnh cầm cờ đỏ sao vàng đi cướp chính quyền những năm đầu cách mạng? Còn hiện tại, chỉ dốc sức vào khôi phục hoàn hảo bộ tranh gốc của gia đình, đưa nó vào vị trí không thay thế nổi của thị trường cũng đủ là một sự nghiệp".