Người của kỷ lục
Ông là nghệ nhân được Ban Tổ chức đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội đặt làm chiếc đèn kéo quân khổng lồ trưng bày bên bờ hồ Hoàn Kiếm và là chuyên gia “khói lửa” trong dịp đại lễ
Cứ đến dịp Tết Trung thu, nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký lại bận rộn với công việc làm đèn kéo quân. Mùa trung thu năm nay, ông phải gác hết mọi việc để thực hiện chiếc đèn khổng lồ mà Ban Tổ chức đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội đặt hàng. Ông không nhận bất cứ đơn đặt hàng nào nữa vì “làm phục vụ đại lễ phải tỉ mỉ từng chi tiết nên tôi không muốn phân tâm”.
“Vua” đèn kéo quân
Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký sinh ra ở làng Đàn Viên, xã Cao Viên, huyện Thanh Oai - Hà Tây, nay thuộc quận Hà Đông - Hà Nội. Đàn Viên từng là làng nghề làm pháo lâu đời nhất miền Bắc, có nhiều nghệ nhân làm pháo hơn cả Bình Đà.
Sinh ra ở đất pháo nhưng ông Ký lại mê mẩn đèn kéo quân vì từ khi 5 tuổi, ông đã được cha làm cho chiếc đèn “có cả người và thú biết chạy bên trong” dịp trung thu. Đến năm lên 7, ông đã tập làm chiếc đèn kéo quân đầu tiên để đặt bên mâm ngũ quả vào rằm tháng 8 âm lịch.
Học xong phổ thông, ông Ký thi đỗ vào Trường Đại học Mỹ thuật. Ngày ấy, người học mỹ thuật danh giá lắm vì hầu như đều là con “nhà nòi”. Dù xuất thân từ vùng quê nghèo, gia đình lại không có ai làm nghệ thuật nhưng ông Ký vẫn là một gương mặt nổi trội trong trường.
Đến khi giặc Mỹ ném bom miền Bắc, ông phải bỏ học vì mẹ buộc về quê sơ tán. Khi đó, anh trai ông đã hy sinh ở chiến trường B nên bố mẹ ông lo sợ bom đạn sẽ lại cướp nốt người con trai còn lại của gia đình.
Chỉ học mỹ thuật 2 năm dang dở nên dù tài hoa và đầy năng khiếu, ông Ký cũng chỉ là anh cán bộ văn hóa huyện chuyên vẽ tranh cổ động. Một lần, khi ông làm cho con trai chiếc đèn kéo quân, bao ký ức tươi đẹp về Tết Trung thu thời niên thiếu ùa về. “Tôi đã thao thức nhiều đêm với câu hỏi: “Tại sao mình không phục dựng một nghề của cha ông để lại?”. Thế là tôi quyết bắt tay làm đèn kéo quân để bán mỗi dịp trung thu” – ông nhớ lại.
Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký giải thích nguyên lý hoạt động của đèn kéo quân
Ý tưởng làm chiếc đèn kéo quân thật lớn đến với ông Ký vào năm 2006, khi một người bạn công tác tại Cung Thiếu nhi Hà Nội gợi ý: “Sao cậu không làm một cái đèn khổng lồ cho lũ trẻ vừa chơi vừa ngắm được thỏa thích?”.
Vậy là ông Ký bắt tay vào làm chiếc đèn kéo quân được sách kỷ lục Guinness ghi nhận là “to nhất thế giới”. Làm thế nào để một chiếc đèn cao 7 m có thể quay và tạo ra những hiệu ứng ánh sáng và chuyển động cũng là một thử thách với ông Ký. Ông tiết lộ: “Không có bí quyết gì lớn đâu nhưng đèn càng to thì độ chính xác phải càng cao. Các vật liệu để làm đèn cũng phải nhẹ để trục giữa có thể quay dễ dàng”.
Sau cây đèn kỷ lục năm 2006, ông Ký bắt đầu nổi tiếng. Nhiều người gọi ông là “vua” đèn kéo quân, không chỉ vì kỷ lục ấy mà còn bởi suốt mấy chục năm qua, ông gắn cuộc đời mình với cây đèn mang đậm bản sắc dân tộc này. Khắp nơi đặt hàng ông làm đèn phục vụ các lễ hội văn hóa. Ông không nhớ đến giờ mình đã làm bao nhiêu chiếc đèn kéo quân nhưng điều đó không quan trọng vì “tôi vui mừng vì nhiều người vẫn chưa quên loại đèn truyền thống này”.
Thắng được chính mình
Ông Ký là nghệ nhân của những kỷ lục. Một năm sau khi làm chiếc đèn kéo quân khổng lồ, ông đã khiến nhiều người sửng sốt khi chỉ trong 3 ngày đã làm được 140 chiếc bánh chưng, mỗi chiếc nặng 50 kg.
Đó là năm 2007, trong dịp Giỗ Tổ Hùng Vương, một đơn vị đặt ông Ký làm 140 chiếc bánh chưng thật lớn để dâng lên các vua Hùng. Ông Ký nhớ lại: “Đó là một thử thách thực sự bởi thời gian quá gấp gáp. Riêng việc chuẩn bị nguyên liệu làm bánh đã không hề đơn giản. Dù vậy, tôi vẫn nhận lời vì Giỗ Tổ là dịp đặc biệt và tôi tin mình sẽ làm được”.
Vội vã lên đất tổ Phú Thọ, ông Ký bắt tay vào từng việc. Ông tìm mua ngay một xe tải lá dong để gói bánh. Việc thiết kế những nồi luộc bánh cũng được tiến hành khẩn trương.
“Nồi phải làm bằng tôn không được hoen gỉ vì nếu không, bánh sẽ có mùi lạ, không đạt yêu cầu. Riêng chuyện thiết kế bếp luộc bánh cũng không dễ. Nếu không đủ nhiệt độ thì không thể luộc chín số bánh rất lớn như vậy. Cuối cùng, tôi tìm ra cách đun lửa giống như kiểu làm bếp Hoàng Cầm thời chiến tranh” – ông Ký kể.
Mẻ bánh chưng năm 2007 của ông Ký cũng đã đi vào sách kỷ lục VN. Sau lễ Giỗ Tổ, mỗi tỉnh - TP được chia 2 chiếc bánh, tượng trưng cho lộc tổ gửi tất cả con cháu.
Riêng ông Ký còn nhận được bằng khen của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch vì hoàn thành một “kỳ công” trong thời gian gấp rút. Ông bộc bạch: “Tôi không bao giờ quan tâm mình làm những sản phẩm để đạt kỷ lục này nọ. Quan trọng hơn, tôi tâm niệm làm được những việc khó, việc mà người khác không tin làm được, là mình đã thắng được chính mình”.
Khôi phục nghề truyền thống
Những chiếc đèn kéo quân mang thương hiệu nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký sẽ có dịp trình diễn trước đông đảo du khách đến thăm thủ đô dịp đại lễ 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội sắp tới. Ông bộc bạch: “Đèn kéo quân là cây đèn thuần Việt chứ không phải xuất xứ từ Trung Quốc như nhiều người vẫn nghĩ. Loại có nguồn gốc Trung Quốc là đèn lồng”.
Khi ông Ký làm đèn ở làng Đàn Viên, nhiều người đã học theo. Đến nay, ở Đàn Viên đã hình thành hẳn một làng nghề làm đèn kéo quân. Tuy nhiên, như bao làng nghề thủ công khác vào thời buổi kinh tế thị trường, làng nghề làm đèn kéo quân Đàn Viên cũng gặp nhiều trắc trở. Người làm đèn vì nhu cầu kinh tế không theo đuổi được nghề này nữa nhưng ông Ký vẫn cương quyết không bỏ nghề dù gia đình rất khó khăn. “Làm đèn kéo quân là thú đam mê đã ăn sâu vào máu rồi” - ông thổ lộ.
Không chỉ phục dựng nghề làm đèn kéo quân truyền thống, ông Ký còn tái hiện một trò chơi dân gian ở các lễ hội mà nhiều người đã lãng quên. Đó là “cây bông cổ truyền” - một loại pháo hoa cổ của người Việt có lịch sử tồn tại hàng trăm năm. Trên cây bông, nghệ nhân có thể thiết kế rồng phun lửa, chuột lửa chạy từ gốc đến ngọn.
Phối cảnh sân khấu với đôi rồng thời Lý ở Hoa Lư - Ninh Bình mà ông Ký sẽ thực hiện
|
Kỷ lục “rồng thời Lý” Ngày 30-9 tới, lễ hội tái hiện Chiếu Dời đô của vua Lý Thái Tổ 1.000 năm trước sẽ diễn ra tại cố đô Hoa Lư - Ninh Bình. Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký sẽ đảm trách phần thiết kế hình tượng rồng trên sân khấu của buổi lễ chính thức đánh dấu hoạt động kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội này. “Nhà Lý khởi nghiệp từ Hoa Lư rồi dời đô ra Thăng Long. Đó là một dấu mốc đặc biệt đáng nhớ, vì thế, tôi muốn những sản phẩm mà mình đóng góp cho buổi lễ phải xứng với tầm vóc của sự kiện này. Và đó cũng sẽ là một kỷ lục nữa: Mỗi con rồng dài 10 m, cao 4,5 m, phun lửa rất đẹp mắt” – ông Ký hồ hởi. |
Điều đặc biệt là cây bông của ông Ký hoàn toàn không làm từ những vật liệu dễ gây cháy nổ như thuốc súng hay diêm sinh mà vẫn tỏa sáng rực rỡ.
Ông trăn trở: “Bây giờ không còn nhiều nghệ nhân biết làm cây bông. Từ khi Nhà nước cấm pháo, tôi đã mày mò làm cây bông bằng những vật liệu rất đơn giản như than xoan, nhũ, phân dơi, vôi bột... Vì thế, cây bông của tôi làm đạt được độ an toàn tuyệt đối, không bao giờ xảy ra cháy nổ”. Ông Ký từng làm cây bông cao kỷ lục gần 30 m cho Ngày Văn hóa Các dân tộc các tỉnh Đông Bắc tổ chức ở Bắc Giang năm 2008.
Có biệt tài tạo hiệu ứng khói lửa, ông Ký cũng được nhiều đoàn làm phim mời làm những cảnh hậu trường cháy nổ.
Ông tiết lộ: “Dịp đại lễ này, tôi nhận làm hai việc. Một là thiết kế chiếc đèn kéo quân khổng lồ theo đơn đặt hàng của ban tổ chức; hai là tạo ra màn pháo bông bên bờ hồ Hoàn Kiếm với dòng chữ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội rực rỡ trong đêm. Chắc chắn mọi người sẽ bất ngờ vì màn trình diễn này”.