Chi ngàn tỉ đồng, hiệu quả không như mong muốn

Không thể phủ nhận những nỗ lực của TPHCM khi thực hiện Đề án tổ chức quản lý, dạy nghề và giải quyết việc làm cho người sau cai nghiện (gọi tắt là đề án) theo Nghị quyết 16 của Quốc hội gần trọn 5 năm qua. Tuy nhiên, điều khiến mọi người chưa yên tâm từ đề án này là liệu hàng chục ngàn người sau cai khi trở về tái hòa nhập cộng đồng có quay lại con đường cũ.

Từ 30.000 người đi cai nghiện

Năm 2003, việc đưa trên 30.000 người nghiện ma túy vào các trường, trại để cắt cơn, giáo dục, quản lý thực sự là điều không dễ. Dù vậy, chính quyền TPHCM đã quyết tâm làm. Thực hiện đề án theo Nghị quyết 16 của Quốc hội, TPHCM đã tổ chức dạy nghề và giải quyết việc làm cho hàng chục ngàn người sau thời gian cai nghiện bắt buộc. Mục đích lớn nhất của đề án này là nhằm chuẩn bị một hành trang tốt để người cai nghiện trở về tái hòa nhập cộng đồng, có cuộc sống ổn định như bao công dân khác.

Tính đến tháng 3-2008, đã có 13.771 người được TP cho tái hòa nhập cộng đồng. Trong số này, có trên 1.500 người được chuyển về làm việc tại Cụm Công nghiệp Nhị Xuân (huyện Hóc Môn), nơi được TP đầu tư xây dựng để giải quyết việc làm cho người sau cai nghiện. Gần 700 người tự nguyện ở lại làm việc tại các trung tâm hay chuyển sang cơ sở bảo trợ xã hội do mất sức lao động. Như vậy, hơn 10.000 người còn lại đã quay trở về xã hội để bắt đầu cuộc sống mới.

Đến 100% người sau cai muốn... rời trường

Sau thời gian cai nghiện bắt buộc (24 tháng), hoàn thành các khóa học văn hóa và học nghề, điều mong mỏi lớn nhất của các học viên sau cai là trở về với gia đình và tái hòa nhập cộng đồng. Chính vì vậy, số người tự nguyện đến làm việc tại các trường, trung tâm do TP quản lý rất hiếm (khoảng 5% số người tái hòa nhập cộng đồng). Chưa kể, sau một thời gian làm việc tại các trường, trung tâm, rất nhiều học viên đã bỏ về TP tìm môi trường mới. Tính đến giữa tháng 2-2008, Cụm Công nghiệp Nhị Xuân chỉ còn 160 người trên tổng số 820 người đã tiếp nhận.

Tại các đơn vị như Trung tâm Giáo dục dạy nghề và Giải quyết việc làm Nhị Xuân, Trường Giáo dục đào tạo và Giải quyết việc làm số 1, số 3... cũng diễn ra tình trạng người tái hòa nhập cộng đồng “rơi rụng” dần. Ban đầu, ba đơn vị kể trên tiếp nhận 194 người nhưng hiện chỉ còn 29 người. Trong những lần làm việc với Ủy ban Các Vấn đề xã hội của Quốc hội gần đây, lãnh đạo các trường, trung tâm cai nghiện đã thừa nhận nguyên nhân học viên sau cai không muốn ở lại trường, trung tâm vì họ luôn muốn trở về với gia đình sau nhiều năm sống xa cách. Để thu ngắn đường đến Cụm Công nghiệp Nhị Xuân, TPHCM cũng đã tổ chức các tuyến xe buýt đưa học viên từ TP lên đây nhưng điều này cũng không ngăn được các học viên bỏ cụm.

Một nguyên nhân khác nữa là các học viên có tay nghề thấp và sức khỏe kém. Ngay cả với công việc phổ thông như trồng trọt, chăn nuôi, các học viên cũng không mặn mà vì mức thu nhập bình quân thấp, chỉ từ 1,3 đến 1,5 triệu đồng/tháng/người. “Với những nguyên nhân trên, gần như 100% người tái hòa nhập cộng đồng không thể trụ lại các trường, trung tâm được” - một lãnh đạo Cụm Công nghiệp Nhị Xuân nói.

Cần nhìn thẳng sự thật

Đánh giá về đề án tổ chức quản lý, dạy nghề và giải quyết việc làm cho người sau cai nghiện ở TPHCM sau 5 năm thí điểm thực hiện tại cuộc họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 21-4, Phó Chủ tịch thường trực UBND TPHCM Nguyễn Thành Tài cho rằng: “Đề án không chỉ dừng lại ở điều trị cắt cơn mà quan trọng là chống tái nghiện và trả lại nhân cách cho người nghiện”. Cũng theo ông Tài, sau 28 tháng thực hiện tái hòa nhập cộng đồng tại TPHCM, tỉ lệ tái nghiện chỉ là 6%. Về tỉ lệ này, một số tỉnh, thành có thực hiện thí điểm đề án trên từng trầm trồ: “Nếu đúng như vậy thì TPHCM làm được điều vĩ đại!”. Thế nhưng, UBND TP cũng đã thẳng thắn nhìn nhận: “Tỉ lệ này là không căn cơ và chưa bền vững vì người tái hòa nhập cộng đồng chỉ mới trong thời gian ngắn. Khi số người trở về cộng đồng nhiều hơn thì tỉ lệ này sẽ tăng lên”.

Chủ tịch HĐND TPHCM Phạm Phương Thảo thăm nơi làm việc của công nhân bộ phận may tại Cụm công nghiệp Nhị Xuân. Ảnh: V.LÊ

Một băn khoăn khác cũng được đặt ra là “TPHCM đã tiêu tốn không ít tiền cho đề án tập trung cai nghiện dài hạn, khoảng 1.222 tỉ đồng, nhưng khi hiệu quả lại chưa thể đánh giá một cách đúng mức”. Vì vậy, trong nhiều lần giám sát về kết quả thực hiện Nghị quyết 16, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ TPHCM Lê Hiếu Đằng đã thẳng thắn góp ý: “Chúng ta cần nhìn thẳng vào sự thật. Liệu việc TP chi hàng ngàn tỉ đồng để tập trung người nghiện vào các trường, trại có đem lại hiệu quả cai nghiện như mong muốn”. Bởi theo ông Đằng, việc tập trung người nghiện vào trường, trại không phải là biện pháp khả dĩ để giải quyết nạn nghiện hút trên địa bàn TP mà quan trọng là TP cần giải quyết căn cơ tệ nạn ma túy ở địa bàn, sự góp sức của gia đình và xã hội để người sau cai có điều kiện thuận lợi khi trở về tái hòa nhập cộng đồng.