Hạn chế khép kín và chỉ định thầu

Tại sao 85% gói thầu thực hiện theo phương thức chỉ định thầu, đấu thầu hạn chế và bố trí cho những công ty gia đình tham gia? Tại sao có tình trạng đấu thầu khép kín...? Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, thanh niên, thiếu niên và nhi đồng Lê Minh Hồng đã đặt ra hàng loạt vấn đề và đó cũng là bức xúc chung của các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) khi thảo luận dự án Luật Đấu thầu ngày 8-11. Thậm chí ĐB Huỳnh Văn Chính (Đà Nẵng) bi quan: Trong lĩnh vực này, chúng ta có đóng hết cửa sổ lại, kéo cả màn gió, ngày nào cũng quét bụi nhưng nó vẫn luồn lách đủ khe hở để vào được.

Các trường hợp chỉ định thầu chưa hợp lý

Theo thống kê, trong thời gian vừa qua, 85% các dự án là chỉ định thầu và đấu thầu hạn chế. Chính vì cách làm này mà đã nảy sinh hàng loạt tiêu cực như những câu hỏi “tại sao” của ông Lê Minh Hồng. Bộ KH&ĐT - cơ quan soạn thảo dự luật - trình ra 5 trường hợp chỉ định thầu, gồm: Trường hợp bất khả kháng do thiên tai, địch họa, sự cố cần khắc phục ngay hoặc có yêu cầu khẩn cấp; gói thầu do yêu cầu của nhà tài trợ nước ngoài; gói thầu thuộc công trình, dự án cấp bách vì lợi ích quốc gia; gói thầu mua sắm vật tư, thiết bị không thể mua từ các nhà cung cấp khác do phải bảo đảm tính tương thích của công nghệ, thiết bị; gói thầu cung cấp dịch vụ tư vấn có giá dưới 500 triệu đồng, gói thầu mua sắm hàng hóa hoặc xây lắp dưới 1 tỉ đồng thuộc dự án đầu tư phát triển, gói thầu thuộc dự án hoặc dự toán mua sắm thường xuyên.

Thế nào là trường hợp khẩn cấp, cấp bách? “Đây là khái niệm chung chung, không cụ thể và không rõ ràng, rất dễ bị lợi dụng”-ông Lê Minh Hồng phản bác. “Trường hợp cấp bách, khẩn cấp không bao giờ thiếu cả, như chào mừng ngày lễ, ngày kỷ niệm cũng là một lý do khẩn trương để hoàn thành công trình. Chuẩn bị cho đại hội TDTT các cấp, quyết toán sổ sách cuối năm cũng là một lý do..., nhất là các công trình, dự án sát nút, nước đến chân mới nhảy - mới khởi động thì nhu cầu khẩn cấp xem ra mới hợp lý”, ông Hồng phân tích.

Thành lập trung tâm mua sắm công

“Mua sắm công hiện nay là một trong những vấn đề có tiêu cực khá lớn vì mua sắm ở các cơ quan Trung ương hàng năm có thể lên tới hằng trăm tỉ đồng, ở địa phương tuy nhỏ nhưng cũng rất nhiều. Bản thân tôi đã từng đi mua sắm, tôi biết rồi” - ĐB Nguyễn Đình Xuân (Tây Ninh) kể về kinh nghiệm của mình: Sau khi chọn được món hàng và giá cả ưng ý rồi, ông Xuân đề nghị cần 3 báo giá. Ngay lập tức họ gửi cho 3 báo giá khác nhau. Đấy là chưa kể khoản “hoa hồng”, hàng hóa giá trị càng cao thì hoa hồng càng lớn. Chẳng hạn, mua ô tô hoa hồng thường là 5% - 7%, một chiếc xe 1 tỉ đồng, người mua đã đút túi dăm bảy chục triệu đồng. Ông Xuân đưa ra kinh nghiệm của Trung Quốc, để chào giá cạnh tranh, nên tổ chức trung tâm mua sắm công. Trung tâm này sẽ lưu giữ toàn bộ các dữ liệu, ai có nhu cầu mua gì thì gửi đến, trung tâm sẽ thông báo rộng rãi đến các nhà thầu trong nước, thậm chí cả quốc tế. Các nhà thầu sẽ gửi đơn giá đến, tức là phải đưa ra giá thấp nhất, “không còn để tính hoa hồng vào đó nữa”.

Đây cũng là quan điểm của TS Mai Anh (ĐB Khánh Hòa). Kể cả mua văn phòng phẩm cũng nên qua trung tâm mua sắm công. Mọi thông tin mua và bán sẽ được thông báo trên một trang web mua sắm.

Công ty gia đình, làm sao cấm?

Dự án Luật Đấu thầu cấm sắp đặt để cha mẹ đẻ, cha mẹ vợ hoặc chồng, vợ hoặc chồng, con đẻ, anh chị em ruột tham gia các gói thầu mà mình làm bên mời thầu hoặc thành viên tổ chuyên gia đấu thầu, tổ chuyên gia thẩm định kết quả lựa chọn hoặc là người phê duyệt kết quả lựa chọn thầu. “Đọc thì đánh giá là rất chặt chẽ, bao hàm như như vậy là thừa mà lại thiếu” - ĐB Tô Minh Giới (Cần Thơ) nhận xét. Chẳng hạn, dì ruột, cô ruột, dượng, con rể, con dâu..., bạn bè thì không được quy định. Theo ông Giới, chỉ cần quy định ngắn gọn mối quan hệ gia đình, bạn bè không được tham gia là đủ.