Người thợ kim hoàn số 1 của triều Nguyễn

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Tường sinh năm 1883, mất năm 1969, thọ 87 tuổi, là bố vợ của nghệ nhân Lê Văn Kinh. Cuộc đời của nghệ nhân Nguyễn Hữu Tường có khá nhiều điều. Thứ nhất, làng kim hoàn của Huế có xuất xứ từ làng Kế Môn thuộc xã Điền Môn, huyện Phong Điền, thế nhưng người thợ kim hoàn nổi tiếng nhất kinh thành là ông, lại sinh ra ở phường Tri Vụ xưa, nay là phường Thuận Hòa-Huế. Thứ hai, là người thợ mà ông được hoàng triều và cả phủ Toàn quyền Đông Dương thời bấy giờ phong danh Hàn lâm viện, với khoảng trên 10 lần ban thưởng huân chương, huy chương, sắc phong tôn vinh tay nghề tuyệt kỹ...

Hiện vật huân chương, huy chương và đặc biệt là sắc phong, chỉ dụ thăng thưởng của triều Nguyễn và phủ Toàn quyền Đông Dương dành cho ông Tường may mắn đến nay được ông Kinh lưu giữ khá đầy đủ. Trong các hiện vật còn lưu giữ được, có 3 huân - huy chương và một cái thẻ bài bằng ngà rất đẹp.

Người làm 2 con cá bằng vàng biết bơi

Đáng kể nhất là chiếc huy chương vàng do ông Tường tham gia hội chợ triển lãm ở Huế năm 1939. Văn bằng trao tặng nay còn lưu giữ có chữ ký của Thượng thư Bộ Kinh tế Việt Nam và chánh tòa Khâm sứ Pháp ông Pasquier. Điều thú vị dành cho các nhà sưu tầm là văn bằng này được vẽ bằng tay, kỹ thuật không hề thua kém in ấn, do tác giả Lê Văn Lợi thủ bút trên giấy bìa cứng. Nghệ nhân Lê Văn Kinh kể: Trong thời gian ông Kinh làm rể, có lần về thăm ông nhạc, ông Tường có nói chuyện về chiếc huy chương vàng này.

Tại hội chợ triển lãm năm ấy, ông Nguyễn Hữu Tường trưng bày một cái chậu cá bằng thủy tinh rất lạ. Chậu có bề dài 1 m, bề ngang 0,7 m, trong đổ nước, không có rong rêu gì cả, nhưng đặc biệt là có hai con cá bằng vàng ròng đang bơi, rất sống động. Tất cả những người đến xem triển lãm đều thấy sự lạ, đổ xô đến xem nhưng không ai hiểu vì sao hai con cá bằng vàng lại bơi được trong chậu nước.

Các quan đại thần và cả quan toàn quyền cũng đều hết sức ngạc nhiên. Nên nhớ năm 1937, thế giới chưa hề có kỹ thuật rô-bốt mà nếu có thì cũng chưa du nhập vào Việt Nam. Ai hỏi thì ông Tường chỉ mỉm cười, cho đó là bí mật nghề nghiệp. Ông Tường đố con rể, cho hạn trong vòng 3 ngày có câu trả lời. Suy nghĩ nát óc nhưng tài giỏi như ông Kinh cũng đành chịu. Ông Tường bấy giờ mới bật mí cho con rể: Làm con cá vàng với những vảy nối nhau, tiếp đó thả một con đỉa lớn vào trong bụng cá rồi khâu lại, thả vào nước, đỉa bơi làm con cá vàng bơi theo.

Làm nên những bảo vật của triều đình Huế

Cuộc đời làm thợ kim hoàn của ông Tường có thể gọi là thành công mỹ mãn. Ông từng được hoàng triều dưới thời Bảo Đại tin cẩn giao cho những việc quan trọng như làm kim bửu (con dấu bằng vàng), kim sách (sách bằng vàng). Hoàng triều cũng từng đặt ông làm một chiếc mũ khảm vàng bạc, ngọc cho vua Bảo Đại dùng. Đặc biệt, ông từng được giao trọng trách tu bổ phẩm phục của vua, quan trong triều nhân dịp lễ tế Nam Giao năm 1936... Rất tiếc, những sản phẩm hết sức quý giá này đến nay đều bị thất lạc. Có chăng, chỉ là những câu chuyện lưu truyền trong giới sưu tầm đồ cổ.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Tường có 5 người con gái và 1 con trai, thế nhưng rất tiếc là con cháu không ai nối được nghiệp kim hoàn vinh quang của ông. Chỉ duy có cô con gái ông lại về làm dâu trong nhà của nghệ nhân thêu số một kinh thành Huế lúc ấy là ông Lê Văn Hỡi - bố của ông Lê Văn Kinh. Học trò ông cũng không nhiều, song ai đã học sau này đều thành danh. Đặc biệt trong số đó có nghệ nhân Lữ Hữu Thi mà sau này đã góp phần làm cho Nhã nhạc cung đình Huế được phục hồi và vinh danh trên thế giới...