Đến với Việt Nam vì ấn tượng

Là người nước ngoài nhưng hiểu VN thì mấy người bằng ông. John say sưa kể về VN thời khai sinh, từ sự tích Lạc Long Quân và Âu Cơ với cái bọc trăm trứng, đến thời Trịnh Nguyễn phân tranh, đất nước bị chia thành Đằng Trong, Đằng Ngoài; từ chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ cho đến khi VN hoàn toàn giải phóng, thống nhất đất nước năm 1975. Tôi thực sự kinh ngạc khi ông có thể thuộc lòng những con số về ngày, tháng, năm diễn ra từng sự kiện, điều mà ngay bản thân người VN cũng khó mà làm được.

John Kleinen đến với văn hóa VN từ khi bắt đầu học đại học với chuyên ngành dân tộc học và nhân loại học. Trong khi các sinh viên khác thường chọn nghiên cứu về Trung Quốc, Ấn Độ thì ông là một trong số ít những người chọn khoa Đông Dương, nghiên cứu cả về ba nước VN, Lào, Campuchia. “Có lẽ bởi hồi đó tôi quá ấn tượng với một hình ảnh VN trong chiến tranh. Tôi đã từng tham gia đoàn sinh viên biểu tình chống chiến tranh VN” - John kể lại. Trong thời gian này, chàng sinh viên trẻ Hà Lan đã kết bạn với Phan Huy Lê, nhà sử học hàng đầu của VN, khi ông sang du học tại Pháp. Cũng nhờ mối quan hệ này mà John đã có thể đến được VN ngay từ năm 1979, khi đất nước vừa thoát khỏi cuộc chiến tranh chống Mỹ không lâu và vẫn còn ít được biết đối với thế giới bên ngoài. Lúc đó John mới 30 tuổi và ông bắt đầu học tiếng Việt. Vừa học tiếng, ông vừa đi khắp mọi nơi, đến cả những vùng đất xa xôi, những ngôi làng nhỏ bé để khám phá nét văn hóa của con người VN. Ông đã sống cùng với những nông dân, cùng họ cày cấy, trồng trọt. “Việc đồng áng vất vả lắm!”- John nói bằng tiếng Việt đặc giọng miền Bắc. “Sống cùng với những nông dân nghèo khổ như vậy ông có quen được không?”- tôi hỏi. Ông cười, kể lại một kỷ niệm vui vui. Đến ở cùng gia đình một nông dân, John phải đưa chủ nhà một ít tiền để nhờ họ xây cho một cái toa-lét tự hoại, dĩ nhiên không phải loại sang trọng, hiện đại như bây giờ nhưng dù sao cũng sử dụng được chứ không đến nỗi phải ra bờ ao. Ngoài chuyện đó ra, ông hòa nhập nhanh chóng với cuộc sống ở đây. “Thức ăn ở làng quê thì tuyệt vời!” - John nhận xét. Rồi ông khen Hải Hậu nổi tiếng với gạo ngon, vừa dẻo vừa thơm. Những vùng quê miền Bắc như Quất Lâm, Thịnh Long..., ông đều đã từng đặt chân đến.

Chính những năm tháng này đã giúp John thu thập được khá nhiều tư liệu để viết cuốn Đối diện tương lai, hồi sinh quá khứ. Cuốn sách viết về một ngôi làng thuộc vùng Bắc Bộ mà ông đặt tên là Làng Tơ. Ông cho biết đó là một cái tên không có thật và ngôi làng ông viết cũng không phải là một ngôi làng cụ thể nào mà là hình ảnh đặc trưng cho làng quê phía Bắc. Trong ngôi làng ấy, John đã sống với một gia đình làm bún. Ông nhớ lại: “Con trai của gia đình ấy ban đầu rất ghét tôi vì cậu ấy cứ nghĩ tôi là người Mỹ. Lần đầu thấy một người phương Tây mà. Nhưng sau khi biết tôi đến để nghiên cứu, cậu ấy đã thật tốt và chúng tôi trở thành bạn thân đến giờ”. Qua cuốn Đối diện tương lai, hồi sinh quá khứ, John muốn nhắn gửi một thông điệp rằng muốn hướng đến tương lai tươi đẹp, nhất thiết chúng ta phải hiểu quá khứ và không được quên quá khứ của mình.

Học sử, tránh thụ động

Hiểu biết về lịch sử, văn hóa, địa lý VN như vậy, John cho rằng trước hết là do ông có một niềm đam mê. Ông nhìn nhận các bạn trẻ ngày nay, cả ở Hà Lan cũng như VN, đều chưa chú trọng đến môn lịch sử, trong khi vai trò của lịch sử không nhỏ, như những gì ông đã viết. Ông cho rằng phương pháp dạy và học ở lớp đóng một vai trò quan trọng. Giờ học lịch sử cần phải có sự tranh luận, tương tác giữa học sinh với giáo viên. Ông nhấn mạnh, giáo viên cần khuyến khích học sinh nêu ý kiến, tránh tình trạng thông tin chỉ được truyền một chiều từ giáo viên và học sinh tiếp thu một cách thụ động. Theo ông, cũng cần chấp nhận cả những ý kiến trái chiều bởi không có gì được gọi là sự thật tuyệt đối. Mỗi sự việc qua lăng kính của mỗi người khác nhau sẽ được biểu hiện theo một cách khác nhau. Bên cạnh đó, học sinh và giáo viên không nên có sự cách biệt. Vì thế, cách học hiệu quả nhất là thảo luận theo kiểu bàn tròn. Ngoài ra, các bạn trẻ cũng cần phải đọc nhiều sách.