Tổng thống về hưu làm gì?

Đối với bậc vua chúa và các nhà độc tài trong lịch sử, nghỉ hưu là chuyện hiếm có. Hầu hết họ đều chết khi còn đang tại vị hoặc bị phế truất, khiến cho các hoạt động của họ ngừng lại đột ngột. Thậm chí trong số các nhà lãnh đạo được bầu cử ở những chế độ dân chủ hiện đại, nhiều vị đã cố giữ lấy ghế càng lâu càng tốt và rồi sau đó biến mất dần đi...

Muốn lưu danh muôn thuở

Ngày nay, ngày càng có nhiều chính khách thành công rời khỏi chức vụ khi còn trẻ, còn năng lực và muốn làm nhiều điều hơn trong tương lai. Họ bị đẩy ra bởi tiền lệ của các vị tiền nhiệm và tăng cơ hội để củng cố gia tài của họ, tiếp tục gây ảnh hưởng. Nhiều người xây dinh thự để lưu truyền và tôn vinh công lao của họ; những người khác thành lập các tổ chức để tiếp tục và hoàn thiện công việc theo cách khác; có người còn nuôi giấc mộng trở lại nắm quyền và một số ít lặng lẽ biến mất.

Một chiến lược hậu nghỉ hưu được thử nghiệm lâu dài là xây dựng. Kể từ kỷ nguyên kim tự tháp trở đi, các nhà cai trị các nền văn minh cổ xưa đã xây dựng những quần thể khổng lồ như một sự mở rộng quyền lực và để tăng cường vị trí của họ trong lịch sử, nếu không muốn nói là địa vị của họ sau khi qua đời.

Gần đây, Saparmurat Niyazov, nhà độc tài cai trị đất nước Turkmenistan thời hậu Xô viết, đã cho xây những đài kỷ niệm tôn vinh bản thân mình, trong đó có một bức tượng của ông ta to bằng kích thước người thật quay tròn suốt 24 giờ trong ngày để được luôn đối diện với mặt trời với hai cánh tay dang rộng. Nhưng, vừa qua tổng thống (TT) Gurbanguly Berdymukhamedov đã cho hạ bức tượng của vị tiền nhiệm này xuống.

Sau khi các chế độ độc tài của Benito Mussolini (Ý) và Adolf Hitler (Đức) sụp đổ, các nhà lãnh đạo châu Âu đã thận trọng với những kế hoạch kiến trúc đại quy mô. Tướng Charles de Gaulle đã nổi tiếng khi khước từ tiền hưu TT Pháp và trở về ngôi nhà riêng của mình để sống với những ký ức cho đến khi lìa đời. Nhưng, các nhà lãnh đạo nước Pháp sau đó đã chuyển tài nguyên quốc gia vào các đài kỷ niệm đầy tính chất tham vọng trong khi vẫn còn nắm quyền, điển hình như Francois Mitterrand. Các công trình lớn của ông bao gồm: Bastille Opera (nhà hát opera ở Paris), Grande Arche (công trình nằm ở khu La Defénse, phía Tây ngoại ô Paris, được coi như Khải Hoàn Môn của thế kỷ 20), kim tự tháp trong sân Viện Bảo tàng Louvre và thư viện quốc gia mang tên ông.

Khuynh hướng hoành tráng trong kiến trúc như vậy đã tạo cảm hứng cho Felix Houphouet-Boigny, nhà cai trị Bờ Biển Ngà, trong suốt 33 năm. Ông ta đã chi hàng trăm triệu USD để xây dựng một ngôi nhà thờ lớn với hai dãy cột ngay ở thành phố quê hương Yamoussoukro, đã được Đức Giáo hoàng John Paul II cung hiến năm 1990. Ngôi nhà thờ này lấy mẫu đền thờ St. Peter ở Rome, có diện tích lớn hơn và mái vòm lớn hơn.

Xu hướng này không bị mai một dưới thời TT Chirac. Ông đã rời khỏi chức vụ sau khi hoàn thành công trình Quai Branly trị giá 233 triệu euro (khoảng 334 triệu USD hay 169 triệu bảng Anh). Đây là một bảo tàng dành cho nghệ thuật các châu: Á, Đại Dương, Phi và Mỹ, đồng thời là nơi nghiên cứu và giảng dạy.

Không chịu ngồi yên

Nếu các TT Pháp thường lợi dụng tiếng tăm từ những cuốn sách viết ra để vươn lên nắm quyền và sau đó xé vụn những tài liệu nhạy cảm nhất khi rời khỏi chức vụ, thì các TT Mỹ thời hậu chiến tranh đã sử dụng tài liệu lịch sử như một cách để tạo ra các cung điện về hưu cho riêng mình. Viện sĩ Hufbauer biện luận rằng nước Mỹ là điển hình đỉnh cao nhất của những “cựu TT uy quyền”, mỗi vị xây dựng một thư viện đắt tiền để lưu giữ các loại giấy tờ, bên cạnh một bảo tàng trưng bày các thành tựu của nhiệm kỳ mình. Ông nói: “Đó là những ngôi đền tuyên truyền hoang phí”.

Không phải mọi thư viện đều giống nhau. Ông nói những người theo Đảng Dân chủ khởi đầu và những người của Đảng Cộng hòa đi theo. Franklin D. Roosevelt là vị TT Mỹ đầu tiên phát triển ý tưởng xây thư viện; Truman xây một thư viện lớn hơn, kể cả một bản sao như thật Phòng Bầu dục mà kể từ đó đã trở thành chuẩn mực; John F. Kennedy tìm kiếm sự liên kết với trường đại học, nhưng Harvard từ chối vì sợ sự xâm nhập của du khách và Lyndon Johnson là người đầu tiên có một tòa nhà trong khuôn viên trường đại học.

Cựu đệ nhất phu nhân của cố TT Kennedy sau đó cũng là người đầu tiên khăng khăng sử dụng kiến trúc sư quốc tế I.M.Pei, người đã thiết kế kim tự tháp Louvre của ông Mitterrand. Kể từ đó, các vị TT khác từ Vicente Fox ở Mexico cho đến Olusegun Obasanjo ở Nigeria năm 2007 đã thông báo kế hoạch xây dựng thư viện cho riêng mình, song bị dư luận trong nước chỉ trích.

Jimmy Carter, một đảng viên Dân chủ (Mỹ), đã làm mẫu cho các chính khách về hưu không chịu ngồi yên khi không hề quan tâm đến bảo tàng của ông, mà tập trung vào chương trình hoạt động giai đoạn hậu TT. Rời khỏi Nhà Trắng năm 1980 sau một nhiệm kỳ TT khi mới 55 tuổi, nên ông được chú ý đến nhiều. Ông nói: “Khi rời khỏi chức vụ, tôi có hai nguyên tắc: không bắt chước những gì người khác làm và lấp đầy các khoảng trống”. Kết quả là cá nhân ông thường xuyên can thiệp vào các xung đột và các cuộc bầu cử khắp thế giới, ủng hộ việc khắc phục các căn bệnh bị sao nhãng.

Trong khi đó, ở thập niên trước, cả hai ông Mikhail Gorbachev và Boris Yeltsin đều thành lập những tổ chức ở Nga với nhiều mục đích khác nhau, như ông Nelson Mandela đã làm ở Nam Phi.

Những nhà lãnh đạo này đều tìm cách lợi dụng uy tín và các mối quan hệ cá nhân của mình. Thực tế là, họ đã tiếp tục nhiệm kỳ TT của mình bằng cách khác, ít quyền lực hơn nhưng không nhàm chán, không bị dò xét hoặc chống đối như trước, không có những ép buộc đã từng cản trở họ.

Ông Bill Clinton, thông qua Quỹ Tài trợ và Sáng kiến toàn cầu của mình, tập trung vào vấn đề sức khỏe và môi trường, đã đi theo ông Carter. Ông cũng là điển hình của chiến lược thứ ba cho người về hưu: là một chiếc cầu nối duy trì hình bóng của mình khi mưu tính chuyển đổi vai trò từ cựu TT sang đệ nhất phu quân trong Nhà Trắng.

Còn cựu TT Nga Putin, theo tờ Financial Times, dường như đã quyết định rằng tài sản quý giá nhất của ông chỉ đơn giản là ở lại với quyền lực...