“Nền kinh tế VN đang gặp phải những thách thức nghiêm trọng kể từ sau đổi mới”. Các chuyên gia và học giả tên tuổi đến từ Đại học Harvard nhận định tại hội thảo “Tác động của tình hình kinh tế thế giới đến kinh tế VN - Lựa chọn đối sách và mô hình phát triển” từ ngày 2 đến 4-7 tại Hà Nội. Tuy nhiên, các học giả cũng cho rằng nếu có chính sách đúng VN sẽ vượt qua giai đoạn khó khăn hiện nay và tiếp tục phát triển, thậm chí còn mạnh mẽ hơn trước đây. Nhưng muốn có chính sách đúng thì “Điều quan trọng là biết lắng nghe, dù ý kiến đó có khó nghe đến đâu”. GS David Dapice - học giả nhiều năm gắn bó với VN trong vai trò là giảng viên của chương trình Fulbright ở TPHCM, đồng tác giả của 2 báo cáo được chú ý “Lựa chọn thành công” và “Vượt qua khủng hoảng và tiếp tục đẩy mạnh cải cách” - nhấn mạnh.

Nhận diện đúng những khó khăn

Nhìn nhận về những nguyên nhân sâu xa các khó khăn hiện nay của nền kinh tế VN, các học giả Harvard cho rằng chủ yếu nằm ở những yếu kém nội tại có tính cơ cấu của nền kinh tế và hoàn cảnh bên ngoài chỉ là nhân tố thứ yếu. Những nguyên nhân này thực ra không quá phức tạp song đáng tiếc lại chưa được giới kinh tế trong và ngoài nước phân tích một cách kỹ lưỡng.

Khó khăn nổi trội nhất là chỉ số giá tiêu dùng (CPI) đã tăng tới hơn 20% trong 6 tháng đầu năm. Các chuyên gia Harvard tỏ ra không đồng tình với các giải thích rằng lạm phát VN cao là do tác động của giá thế giới chứ không phải do chính sách tiền tệ và tài khóa. “Ngay cả khi đưa thực phẩm ra khỏi giỏ hàng tính CPI thì việc giá thế giới tăng cũng không thể giải thích được mối quan hệ chặt chẽ giữa tỉ lệ lạm phát còn lại với tăng trưởng cung tiền và tín dụng”.

Thâm hụt thương mại của VN cũng đã lên tới mức báo động. Với mức nhập siêu lên tới mức kỷ lục 14,8 tỉ USD trong 6 tháng đầu năm và đây được coi là một trong những nguyên nhân chính gây mất cân đối cán cân thanh toán và gây biến động tỉ giá ngoại tệ thời gian gần đây – đánh giá của Tổng cục Thống kê. Trong khi đó, theo kinh nghiệm quốc tế thì thâm hụt thương mại chỉ bằng 20% GDP đã bị cho là mức nguy hiểm. Nếu thâm hụt thương mại chỉ là do nhập khẩu máy móc, thiết bị, vật tư sản xuất thì con số nhập siêu còn có thể chấp nhập được, còn nếu nhập siêu là do tăng nhập khẩu tiêu dùng sẽ gây áp lực rất lớn lên giá trị đồng tiền. “Vì vậy, Chính phủ cần khẩn trương xác định cơ cấu nhập khẩu và nguyên nhân của tình trạng nhập siêu” - các chuyên gia Harvard khuyến nghị.

“Canh bạc” một chiều

Dẫn ra bài học kinh nghiệm sụp đổ của các Chaebol của Hàn Quốc trong cuộc khủng hoảng châu Á 1997-1998, các chuyên gia Harvard bày tỏ lo ngại trước tình trạng nợ nần và đầu tư tràn lan của các tập đoàn nhà nước. Nợ của 70 tập đoàn và tổng công ty đã lên tới tương đương 28 tỉ USD, tương đương 40% GDP vào cuối năm 2007 - báo cáo của Bộ Tài chính tại hội thảo “Sắp xếp, đổi mới DNNN” cuối tháng 4-2008. Các Chaebol Hàn Quốc cũng từng thực hiện “đa dạng hóa” vào bất động sản, tài chính và nhiều lĩnh vực khác thông qua những khoản nợ thái quá với “niềm tin” rằng nếu chẳng may thất bại thì chính phủ sẽ ứng cứu. “ Đây thực sự là một canh bạc một chiều”, các học giả Harvard vạch rõ, bởi suôn sẻ thì các Chaebol thu lợi kếch sù cho bản thân còn nếu thua thì chúng được “bảo hiểm” trọn vẹn bằng tiền đóng thuế của dân và sự cứu trợ của ngân hàng trung ương.

“VN cần tránh lặp lại những sai lầm đắt giá của Hàn Quốc”, từ đúc rút này các học giả Harvard cho rằng Chính phủ phải kiểm soát và giám sát chặt hoạt động của các tập đoàn. “Không thể kiểm soát lạm phát nếu các nguồn vốn rẻ vẫn tiếp tục chảy vào các tập đoàn”.

Ngân hàng mọc lên quá nhiều

Ngân hàng là hoạt động kinh doanh có tính rủi ro cao hơn hầu hết các hoạt động kinh doanh khác, vì tài sản chính thường có tính thanh khoản rất cao và thị trường tài chính chịu tác động của rất nhiều biến cố không dự báo được. Nhưng theo các chuyên gia Harvard, hệ thống tài chính của VN đã phát triển rất nhanh từ một hệ thống sơ khai, trong đó các ngân hàng thương mại quốc doanh chiếm vị trí thống trị thành một hệ thống tài chính đa dạng hơn. “Quá trình tự do hóa tài chính được thực hiện rất nhanh trong khi hệ thống giám sát và điều tiết lại không được phát triển một cách tương ứng”- báo cáo của Đại học Harvard.

Theo các chuyên gia Harvard, có ba nguồn gốc trực tiếp làm hệ thống tài chính của VN trở nên rất dễ bị tổn thương, trong đó ngân hàng là khu vực tiềm ẩn nhiều rủi ro nhất. Đầu tiên là đã tỏ ra dễ dãi đối với việc mở ngân hàng mới, tương tự các bài học từ Argentina và Chile những năm 1970 và Indonesia những năm 1980. Hiện VN có khoảng 80 ngân hàng thương mại nhưng GDP chỉ có trên 70 tỉ USD trong khi với quy mô kinh tế lớn hơn rất nhiều, tới 1.000 tỉ USD nhưng cả Hàn Quốc chỉ có 13 ngân hàng. Thứ hai, VN đang lặp lại sai lầm của nhiều nước đang phát triển trong việc cho phép các tổ chức phi tài chính (ví dụ như các tập đoàn) thành lập ngân hàng. Việc này không những không giúp phân tán rủi ro mà còn có thể dẫn tới biến dạng nghiêm trọng trong việc phân bổ tín dụng khi các tập đoàn sử dụng ngân hàng của mình như những “máy rút tiền tự động” cho các công ty thành viên bất kể rủi ro từ những khoản vay này như thế nào. Cuối cùng, trong khi cho phép các ngân hàng, công ty chứng khoán và các tổ chức tài chính phi ngân hàng mọc lên như nấm thì lại chưa có một hệ thống điều tiết, giám sát và cưỡng chế thực sự có sức mạnh.

Theo các chuyên gia Harvard, khôi phục sự ổn định vĩ mô hiện phải là quan tâm hàng đầu của Chính phủ. Điều kiện tiên quyết để Chính phủ có thể thực hiện được mục tiêu này là phải khôi phục uy tín và lấy lại niềm tin của thị trường. Theo báo cáo của Đại học Harvard, sự ổn định của kinh tế vĩ mô không thể được vãn hồi nếu Chính phủ không cung cấp thông tin một cách đầy đủ, chính xác và kịp thời cho công chúng về các ưu tiên chính sách. “Với nền kinh tế VN hiện nay, chờ đợi là một sự xa xỉ và vì vậy Chính phủ phải hành động mạnh mẽ để biến những tuyên bố chính sách thành hiện thực” - các chuyên gia Harvard nhận định.