Không thể biện minh

Sự đề cao giá trị cá nhân như mục đích sống cao nhất, đề cao giá trị vật chất như phương tiện giải quyết mọi bế tắc chính là yếu tố tâm lý, văn hóa xã hội chi phối hành vi tội ác

Chỉ tính riêng một năm qua đã xảy ra hàng chục vụ án mạng với tình tiết đặc biệt dã man, hậu quả nghiêm trọng. Điểm lại danh sách sát thủ, không khó nhận thấy chân dung xã hội thuộc nhóm thanh niên, vị thành niên khi đều rất trẻ, đa phần tuổi 17, 18 đến hơn 20.

Yếu tố tâm lý, văn hóa xã hội chi phối

Trong vụ án nóng nhất gần đây, kẻ giết gia đình chủ tiệm vàng ở Bắc Giang đẩy cộng đồng vào làn sóng sốc kinh hoàng và hoang mang về tính phi nhân không giới hạn. Để xóa dấu vết, hắn giết mọi nhân chứng, kể cả sinh linh chưa tròn 2 tuổi, không thể có khả năng làm chứng cho tội ác. Có lẽ tính chất bột phát của tâm lý tội phạm không chuyên nghiệp cũng là đó. Chúng tàn sát triệt để, không có sự tính toán hạn chế tối đa khả năng hình phạt khi gây án. Đây cũng là lý do của sự vô cảm, ngu xuẩn sơ sài về thủ đoạn giấu xác mẹ ngay trước sân nhà của đứa con đang cơn nghiện ngập mất khôn. Độ nhấn kinh hoàng của những chi tiết bột phát giản đơn nhất đẩy kịch tính phi luân lên cao ngút. 

Dư luận bàn nhiều về ngưỡng mất đi tính người, niềm tin vào cánh cửa mở ra cuộc sống của những kẻ sát nhân. Có lẽ phải thừa nhận rằng môi trường xã hội nhiều biến động hiện tại, sự đề cao giá trị cá nhân như mục đích sống cao nhất, đề cao giá trị vật chất như phương tiện giải quyết mọi bế tắc chính là yếu tố tâm lý, văn hóa xã hội chi phối hành vi tội ác. Đặc biệt, khi nhóm sát nhân này không có nguồn thu nhập chính đáng, gia đình không đáp ứng nhu cầu mà tài sản của nạn nhân lại lồ lộ trước mắt thì tội ác đã được gợi ý.

Sự nhẫn tâm giết bố, mẹ, bà, người thân, láng giềng để có tiền chơi game online, dùng ma túy, chơi bời là mô hình chung của động cơ gây án ở mọi vụ. Tính bất nhân trong hành vi cướp đoạt mạng sống của thân nhân, ân nhân vốn không thù oán, mâu thuẫn với sát thủ là không thể biện minh. Nó là diễn tiến của thói ích kỷ, phụ thuộc và hành hạ chính những người gần gũi nhất trong tâm lý ăn bám của nhóm tội phạm này.

Một lý do quan trọng khiến thanh thiếu niên dễ trở nên vô cảm trước tệ nạn, tội ác là những gì họ tiếp nhận từ truyền thông bạo lực qua phim ảnh, game, báo chí. Những thông tin ấy một mặt khiến họ dần quen với bạo lực, tội ác, giảm dần độ kinh hãi cần thiết làm rào chắn hành vi. Mặt khác, qua đó họ học phương thức phạm tội, che giấu vết tích mà không học được cách giải thoát hợp lý, cách chia sẻ tình người…

Đâu là giải pháp ngăn chặn?

Nhìn lại động cơ, nguyên nhân phạm tội của các sát thủ trẻ thấy được lỗ hổng cần bù đắp ở các khâu, mảng của quá trình giáo dục tổng hợp trên.

Trong nhà trường từ phổ thông đến đại học ở Việt Nam, Bộ GD-ĐT chủ trương đưa kỹ năng sống vào đào tạo nhưng chỉ mới ở dạng tích hợp với các môn học xã hội nhân văn như văn, sử, địa, giáo dục công dân hoặc trong môn tự chọn như công nghệ, giáo dục gia đình. Hệ quả là tình trạng học sinh tăng động, giảm chú ý vọt lên đáng ngại tại các trường tiểu học và THCS. Các em dễ mất kiên nhẫn, dẫn đến hành động bột phát. Tình trạng học sinh, cả nam lẫn nữ, dễ giải quyết xung đột bằng bạo lực các mức độ, mang theo vũ khí trong cặp sách là vấn nạn gặp nhiều ở các trường phổ thông.

Cơ quan truyền thông phải cân đối được số lượng, mức độ và định hướng giáo dục khi đưa thông tin bạo lực, vụ án, tệ nạn xã hội để không gây phản tác dụng về mô hình văn hóa ứng xử của toàn dân và giới trẻ.

Giáo dục gia đình là cái nôi quan trọng để định hướng giá trị yêu thương, hòa bình, chia sẻ và dìu dắt thanh thiếu niên đạt tới kỹ năng thực hành nó vì mình, vì cộng đồng thân thiết và rộng ra là vì xã hội phát triển. Ngoài việc cha mẹ lăn lưng khó nhọc kiếm sống khiến bầu ức chế được tìm xả vào con, sự tập trung vào kiếm tiền, kiếm sống quá mức, lấn phần quan tâm con cái cũng khiến người trẻ có xu hướng xem điều kiện vật chất, tài sản là đích tối cao của đời sống.

Trên các phương tiện truyền thông, dòng thông tin “cướp, giết, hiếp” tràn lan, nặng về câu khách, yếu về định hướng giáo dục hành vi pháp luật tác động đặc biệt tiêu cực vào mô hình hành vi tháo gỡ ức chế cá nhân của các sát thủ. Cần có cơ chế kiểm soát ngặt hơn nữa về hạn chế, xóa bỏ các nội dung phim ảnh, game bạo lực cả trên mạng internet và các nguồn khác, thay thế chúng bằng những sản phẩm có nội dung truyền đạt kỹ năng sống hợp lý cho giới trẻ.

Bên cạnh các biện pháp mang tính cộng đồng trên, cũng cần tăng cường giáo dục ý thức trách nhiệm pháp luật cho thanh thiếu niên, đặc biệt nhấn mạnh truyền thông chế tài hình phạt đối với các hành vi phạm tội các mức độ. Nếu cần thiết, tăng mức phạt án với các hành vi tội phạm để có tính răn đe hiệu quả hơn. Pháp luật xử phạt các hành vi làm xuống cấp môi trường giáo dục thanh thiếu niên cũng cần được gia cố vững chắc.