Bảo vệ giá trị lịch sử trên không gian số

Lịch sử dân tộc là dòng chảy liên tục, được xây nên bằng bản lĩnh, trí tuệ, cả xương máu và nước mắt của biết bao thế hệ.

Thời gian gần đây, dư luận không khỏi trăn trở trước một vài hiện tượng "đáng tiếc" liên quan đến việc thẩm định nội dung một số ấn phẩm văn hóa và tài liệu giáo khoa hay ngay cả trong lĩnh vực khảo thí, kiểm định chất lượng giáo dục

Dù những sai sót này được lý giải từ "sự cố kỹ thuật", "lỗi đánh máy" hay "góc nhìn cá nhân", nhưng khi bước ra xã hội, các ấn phẩm, tài liệu ấy lập tức tạo nên những làn sóng tranh luận gay gắt. Điều này không chỉ gây nhiễu loạn thông tin, hình thành những cách hiểu sai lệch về lịch sử, mà còn vô tình làm giảm đi tính chuẩn mực của các sản phẩm trí tuệ mang tầm vóc quốc gia. Những "hạt sạn" ấy buộc phải được nghiêm túc nhìn lại toàn bộ quy trình vận hành của các "bộ lọc" thông tin hiện nay.

Tạo ra những "khoảng trống" nguy hiểm

Lịch sử dân tộc là dòng chảy liên tục, được xây nên bằng bản lĩnh, trí tuệ, cả xương máu và nước mắt của biết bao thế hệ. Vì vậy, dù được tiếp cận dưới lăng kính nào, một tác phẩm văn học hư cấu, một công trình nghiên cứu hàn lâm hay một bộ công cụ kiểm tra, đánh giá có tính định hướng tư duy thì tri thức lịch sử đều phải bảo đảm những nguyên tắc tối thượng là sự chính xác, tính khách quan và tư duy khoa học.

Tuy nhiên, những biểu hiện "lúng túng", "sai sót" trong khâu quản lý thời gian qua cho thấy áp lực từ xu hướng thương mại hóa, cùng sự "chủ quan" trong chuyên môn đang làm suy giảm hiệu quả của các "bộ lọc" chức năng. Thực tế là quy trình thẩm định ở một số nơi đang bị hành chính hóa, mang tính hình thức hơn là đi sâu vào bản chất nội dung.

Trên mặt trận xuất bản, sự bùng nổ của thị trường sách cùng áp lực doanh thu đã và đang làm xuất hiện một số biểu hiện về "buông lỏng" trong biên tập, phát hành. Việc để lọt các chi tiết thiếu kiểm chứng, những nhận định cảm tính cá nhân trong một số xuất bản phẩm vô tình làm nhiễu loạn nhận thức của độc giả, đặc biệt là giới trẻ, thành phần vốn dĩ chưa có đầy đủ bản lĩnh để tự đề kháng trước các thông tin sai lệch.

Trong khi đó, ở môi trường giáo dục nơi mỗi câu chữ đều là khuôn mẫu cho những giá trị văn hóa nền tảng thì sự thiếu nghiêm ngặt trong rà soát, thẩm định ở nơi nào đó, vào thời điểm nào đó lại càng để lại hậu quả nghiêm trọng hơn. Một câu hỏi trong các bộ công cụ kiểm tra, đánh giá đo lường chất lượng giáo dục hay một đoạn văn trong sách giáo khoa bị sai lệch việc giải quyết không đơn giản là đính chính bằng một văn bản mà nó có thể dẫn đến sự tổn thương đối với tính tôn nghiêm của khoa học lịch sử, gây hoang mang, làm giảm sút nghiêm trọng niềm tin của xã hội vào chuẩn mực của hệ thống giáo dục quốc dân.

Khi những bộ phận "gác cổng thông tin" buông lỏng trong thẩm soát, họ không chỉ để lọt các sản phẩm kém chất lượng, mà còn gián tiếp tạo ra những "khoảng trống" nguy hiểm cho sự lệch lạc về nhận thức bén rễ.

Thay đổi tư duy, chuẩn chỉnh cách làm

Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên số, khi không gian mạng dần trở thành mặt trận truyền thông phức tạp, chỉ cần một sơ suất nhỏ trong tiếp cận thông tin lịch sử thì với tốc độ lan truyền chóng mặt và tính tương tác cao của mạng xã hội, đều có thể bị phơi bày, thổi phồng và đẩy đi quá xa so với bản chất ban đầu.

Sự phản ứng của dư luận trước những sai sót liên quan đến lịch sử dân tộc thời gian qua là minh chứng cho tinh thần yêu nước và ý thức bảo vệ các giá trị truyền thống, văn hóa, lịch sử dân tộc của nhân dân ta ngay chính trên không gian số. Tuy nhiên, nhìn ở phương diện khác, những cuộc tranh luận không hồi kết nếu không được định hướng kịp thời sẽ rất dễ chuyển hóa thành tâm lý hoang mang, hoài nghi âm ỉ, kéo dài.

Đáng ngại hơn là những kẽ hở ấy sẽ là mảnh đất màu mỡ cho các thế lực, phần tử thiếu thiện chí khai thác, sử dụng như một công cụ để thực hiện ý đồ "xét lại lịch sử", "đánh tráo khái niệm". Từ đó, hạ thấp thành quả cách mạng, giá trị truyền thống, bản sắc quốc gia vốn dĩ từng được cố kết qua các thời kỳ với sự dày công vun đắp của nhiều thế hệ. Vì thế, việc giữ gìn sự vẹn nguyên của lịch sử dân tộc không còn là câu chuyện chuyên môn thuần túy của ngành chức năng mà đã trở thành vấn đề then chốt trong công cuộc bảo đảm an ninh tư tưởng, an ninh văn hóa và bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng.

Để lịch sử luôn giữ được vị thế thiêng liêng vốn có, hơn hết các cơ quan chức năng cần có chiến lược quản lý chủ động, căn cơ và toàn diện từ gốc. Đó là kiểm duyệt nội dung lịch sử phải được xác định là một nhiệm vụ chính trị trọng yếu; nâng cao hơn nữa tiêu chuẩn chuyên môn và bản lĩnh chính trị của đội ngũ biên tập viên, người thẩm định. Đặc biệt, phải áp dụng chế tài nghiêm khắc, định vị rõ trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu các nhà xuất bản, những hội đồng thẩm định quốc gia khi để xảy ra sai phạm, sai sót.

Đối với những dữ liệu lịch sử phức tạp, mang tính nhạy cảm hoặc còn nhiều "khoảng trống", các cơ quan quản lý bắt buộc phải thiết lập cơ chế tham vấn, lấy ý kiến phản biện của các nhà khoa học, những viện nghiên cứu chuyên sâu trước khi cấp phép ấn hành hoặc đưa vào đề thi.

Khi có sai sót xảy ra, cần thẳng thắn nhìn nhận, kịp thời khắc phục và công khai, minh bạch thông tin. Điều này không chỉ giúp giữ vững uy tín của các cơ quan quản lý, mà còn góp phần định hướng dư luận một cách lành mạnh, không tạo khoảng trống cho các luận điệu xuyên tạc có cơ hội phát tán.

Cùng với yếu tố con người, các cơ quan quản lý cần xây dựng những hệ thống dữ liệu số chuẩn hóa về lịch sử dân tộc; áp dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo, phần mềm quét dữ liệu để hỗ trợ phát hiện sớm một số sai sót về mốc thời gian, nhân vật, sự kiện trước khi xuất bản.