Cú hích ban đầu
Miễn phí vé xe buýt nên được xem là cú hích ban đầu để người dân trải nghiệm dịch vụ, thay đổi nhận thức.
Chủ trương miễn phí vé xe buýt tại TP HCM không chỉ là câu chuyện giá vé mà còn là bước đi đáng chú ý trong chiến lược phát triển giao thông xanh, giảm dần phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
Mỗi năm, TP HCM có khoảng 600 - 1.000 người tử vong do tai nạn giao thông - theo thống kê tại hiện trường. Đáng lo hơn, các nghiên cứu về sức khỏe cộng đồng cho thấy bụi mịn có thể liên quan khoảng 3.000 - 5.000 ca tử vong mỗi năm tại TP HCM.
Đây là những tổn thất âm thầm nhưng rất lớn đối với xã hội. Vì vậy, việc miễn phí vé xe buýt không đơn thuần là hỗ trợ chi phí đi lại, mà còn là chính sách môi trường, y tế cộng đồng và an sinh đô thị.
Tuy nhiên, việc miễn phí vé xe buýt chưa phải là yếu tố quyết định để người dân rời xe máy hay ô tô cá nhân. Các khảo sát hành vi cho thấy người dân quan tâm nhất là thời gian đi lại và mức độ linh hoạt. Ngay cả nhóm thu nhập trung bình, thu nhập thấp cũng sẵn sàng trả nhiều tiền hơn để đi lại nhanh hơn.
Để xe buýt hấp dẫn hơn, TP HCM cần cải thiện toàn bộ hành trình "từ cửa đến cửa", gồm thời gian đi bộ ra trạm, chờ xe, di chuyển trên xe, chuyển tuyến và đi từ điểm dừng tới nơi cần đến. Nếu tổng thời gian đi bằng giao thông công cộng được rút xuống còn khoảng 1,5 lần so với xe máy, sức hút sẽ tăng lên rõ rệt.
Bởi vậy, miễn phí vé xe buýt nên được xem là cú hích ban đầu để người dân trải nghiệm dịch vụ, thay đổi nhận thức. Hiệu quả bền vững phải đến từ chất lượng phục vụ.
Để chính sách phát huy tối đa cơ hội thụ hưởng cho người dân, trước hết cần mở rộng mạng lưới xe buýt đến các khu vực còn thiếu tuyến, nhất là vùng ven, khu dân cư mới, khu công nghiệp, trường học. Người dân chỉ được hưởng lợi khi nơi ở và nơi làm việc thực sự tiếp cận thuận tiện xe buýt.
Xe buýt tại TP HCM cần tăng số lượng phương tiện và tần suất khai thác. Một hệ thống giao thông công cộng cạnh tranh phải bảo đảm người dân ra trạm là có xe, hạn chế tối đa thời gian chờ đợi. Bên cạnh đó, đẩy nhanh chuyển đổi sang xe buýt điện. Đây là hướng đi phù hợp mục tiêu giao thông xanh, giúp giảm phát thải, vận hành êm hơn và nâng trải nghiệm của hành khách.
Việc kết nối chặng đầu - chặng cuối cần được đầu tư mạnh mẽ. Các điểm trung chuyển cần gắn với bãi gửi xe cá nhân, xe đạp công cộng, phương tiện gom khách để mở rộng phạm vi phục vụ của xe buýt và metro. Ngoài ra, thành phố cần hoàn thiện nền tảng công nghệ để người dân dễ dàng tra cứu lộ trình, biết chính xác giờ xe buýt đến, thanh toán thuận tiện và kết nối nhiều phương thức trên cùng một ứng dụng.
Xe buýt là giải pháp quan trọng trước mắt, còn về lâu dài, metro vẫn phải là trục xương sống của hệ thống giao thông công cộng. Xe buýt sẽ đóng vai trò bổ trợ, gom khách và phủ kín những nơi mà metro chưa vươn tới.
TP HCM hiện có hàng triệu xe máy và ô tô cá nhân, tạo sức ép lớn lên hạ tầng đô thị. Vì thế, việc miễn phí vé xe buýt không nên nhìn nhận như một khoản chi ngân sách đơn thuần. Nếu làm tốt, đây là khoản đầu tư để đổi lấy không khí sạch hơn, giao thông an toàn hơn và chất lượng sống tốt hơn cho người dân. Quan trọng nhất, cú hích chính sách hôm nay cần phải mang lại những thay đổi thật sự trong chất lượng dịch vụ ngày mai.