Cưỡng chế bằng cắt điện, nước: Nhiều vấn đề đặt ra

Muốn luật đi vào đời sống, điểm mấu chốt không chỉ là có thêm biện pháp cưỡng chế hay không, mà là áp dụng với ai, trong trường hợp nào, đến mức nào

Bộ Tư pháp đã công bố hồ sơ và họp thẩm định dự thảo hồ sơ chính sách Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi), do Bộ Công an chủ trì soạn thảo. Dự thảo đang thu hút nhiều ý kiến trái chiều.

Từ thực tế chây ì, né tránh xử phạt

Đánh giá về dự thảo này, luật sư Trần Thị Thanh Thảo, Giám đốc Công ty Luật TNHH Thảo Trần, phân tích không phải ngẫu nhiên cơ quan soạn thảo đề xuất thêm các biện pháp cưỡng chế như tạm ngừng xuất cảnh đối với cá nhân, người đứng đầu tổ chức chưa chấp hành xong quyết định xử phạt vi phạm hành chính; niêm phong trụ sở, địa điểm, cơ sở hoặc bộ phận cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; tạm dừng đăng kiểm; tạm dừng đăng ký xe; tạm dừng cấp giấy phép lái xe.

Thực tế lâu nay cho thấy không ít trường hợp cá nhân, tổ chức bị xử phạt vi phạm hành chính nhưng cố tình không chấp hành. Có người kéo dài thời gian, né tránh nghĩa vụ nộp phạt; có trường hợp tiếp tục duy trì hoạt động dù đã bị xử lý. Trong khi đó, các biện pháp cưỡng chế hiện hành như khấu trừ lương, khấu trừ tài khoản hay kê biên tài sản trên thực tế không phải lúc nào cũng dễ thực hiện, nhất là khi người vi phạm không còn tiền trong tài khoản, không có tài sản rõ ràng hoặc tìm cách tẩu tán, trì hoãn.

"Chính từ thực trạng này, yêu cầu tăng hiệu lực thi hành quyết định xử phạt được đặt ra. Nói cách khác, dự thảo không chỉ nhằm xử phạt cho có, mà muốn xử phạt phải đi đến kết quả cuối cùng là buộc chấp hành" - luật sư Thanh Thảo nói.

Cũng theo luật sư, ở góc độ quản lý nhà nước, khi biện pháp cưỡng chế gắn trực tiếp với những điều kiện thiết yếu cho hoạt động đi lại, kinh doanh hoặc vận hành cơ sở, người vi phạm sẽ chịu áp lực lớn hơn và khó tiếp tục chây ì. Chẳng hạn, với vi phạm giao thông, biện pháp liên quan đăng kiểm hoặc giấy phép lái xe có tác động trực diện, buộc người vi phạm phải sớm thực hiện nghĩa vụ. Với cơ sở sản xuất - kinh doanh, việc ngừng điện, nước hoặc niêm phong có thể khiến hành vi "phạt cho tồn tại" không còn đất sống.

Đây là điểm tích cực mà cơ quan xây dựng chính sách hướng tới: nâng sức nặng của quyết định xử phạt, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và tránh tình trạng quyết định đã ban hành nhưng bị "treo" trong thực tế.

Phải phân loại thật rõ

Tuy nhiên, luật sư Thanh Thảo cũng lưu ý điện, nước không đơn thuần là một tiện ích thương mại, mà gắn trực tiếp với nhu cầu sinh hoạt tối thiểu của người dân. Vì vậy, cùng một biện pháp, nếu áp dụng với cơ sở kinh doanh hay với hộ gia đình thì tính chất pháp lý và tác động xã hội rất khác nhau. Ví dụ, nếu một cơ sở bị cắt điện, nước, người chịu ảnh hưởng không chỉ là người đứng đầu mà còn có thể là người lao động, đối tác, khách hàng. Nếu không thiết kế thật kỹ, biện pháp cưỡng chế có thể từ chỗ nhằm xử lý người vi phạm lại chuyển thành gây hệ lụy cho nhiều chủ thể khác.

Muốn luật đi vào đời sống, chuyên gia giao thông Đỗ Văn Cầu nhấn mạnh điểm mấu chốt không chỉ là có thêm biện pháp cưỡng chế hay không, mà là áp dụng với ai, trong trường hợp nào, đến mức nào? Vì vậy, phải phân loại đối tượng áp dụng thật rõ. Không thể đánh đồng hộ gia đình với cơ sở kinh doanh; lỗi hành chính thông thường với hành vi tái phạm, cố tình chống đối hoặc kéo dài việc không chấp hành. Chỉ những trường hợp cố tình chây ì, đã bị nhắc nhở, cho thời gian khắc phục mà vẫn không thực hiện thì mới nên tính đến biện pháp cưỡng chế mạnh.

"Cũng phải có ngoại lệ để bảo vệ dân sinh. Với điện, nước, luật cần quy định rõ trường hợp nào không được áp dụng, hoặc áp dụng theo mức độ nào để không làm gián đoạn sinh hoạt tối thiểu. Nếu không có "van an toàn" này, chính sách sẽ rất khó nhận được sự đồng thuận xã hội" - ông Đỗ Văn Cầu nêu ý kiến.

Bàn thêm, luật sư Trương Văn Tuấn, Trưởng Văn phòng Luật sư Trạng Sài Gòn, bổ sung phải bảo đảm nguyên tắc ai vi phạm thì người đó chịu. Đây là nguyên tắc rất quan trọng của xử lý vi phạm hành chính. Nếu áp dụng biện pháp làm ảnh hưởng sang người không vi phạm thì rất dễ phát sinh tranh cãi về tính hợp lý, hợp hiến và tính nhân văn của chính sách. Đặc biệt, phải minh bạch về trình tự, thẩm quyền và trách nhiệm bồi thường. Ai ra quyết định? Ai thực hiện? Cơ chế phối hợp giữa cơ quan xử phạt với đơn vị điện, nước ra sao? Nếu áp dụng sai thì người dân khiếu nại thế nào, ai bồi thường? Đây đều là những câu hỏi không thể để trống.

"Một chính sách muốn sống được trong thực tế thì ngoài tính răn đe còn phải bảo đảm tính khả thi. Ví dụ, tạm dừng đăng kiểm hay xuất cảnh, hệ thống dữ liệu phải đủ đồng bộ, chính xác và liên thông để tránh nhầm lẫn, oan sai. Với biện pháp ngừng điện, nước, phải có hướng dẫn cụ thể về quy trình kỹ thuật, điều kiện tạm dừng, thời gian khắc phục trước khi các biện pháp cưỡng chế có hiệu lực, trách nhiệm pháp lý nếu làm sai... Luật càng tác động trực tiếp đến đời sống thì càng phải rõ" - luật sư Trương Văn Tuấn nói.