Dân số và bài toán nguồn nhân lực quốc gia (*): Vai trò kép của người lao động

Khi người lao động chưa thể yên tâm sinh con, mọi chiến lược nguồn nhân lực dài hạn đều có nguy cơ đứt gãy

Bàn về dân số và bài toán nguồn nhân lực quốc gia, nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam đang đứng trước những cảnh báo ngày càng rõ ràng về nguy cơ thiếu hụt lao động trong tương lai gần. Tốc độ già hóa dân số nhanh, mức sinh giảm ở nhiều đô thị lớn và sự dịch chuyển lao động mạnh mẽ đang đặt ra áp lực không nhỏ lên thị trường lao động.

Bài toán nhân lực bắt đầu từ đời sống

Các chuyên gia của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) cho rằng nguồn nhân lực quốc gia không chỉ "hao hụt" theo thời gian, mà đang được định hình ngay từ chính những lựa chọn của người lao động (NLĐ) hôm nay. Họ không chỉ là lực lượng tạo ra của cải vật chất. Họ đồng thời là những người quyết định quy mô và chất lượng của lực lượng lao động trong 10 - 20 năm tới. Nếu không nhìn nhận đúng "vai trò kép" này, các chính sách phát triển nguồn nhân lực sẽ khó tránh khỏi tình trạng xử lý phần ngọn, thiếu tính bền vững.

Theo chuyên gia nguồn nhân lực Đinh Kim Nhung, trong cách tiếp cận truyền thống, NLĐ thường được xem như một yếu tố đầu vào của sản xuất: cần bao nhiêu người, trình độ ra sao, phân bổ ở đâu để tối ưu hiệu quả kinh tế.

"Cách nhìn này không sai song chưa đủ trong bối cảnh mới. Bởi lẽ, chính lực lượng lao động đang đồng thời đảm nhiệm một chức năng khác mang tính quyết định: tái sản xuất nguồn nhân lực. Đây là quá trình diễn ra âm thầm, phân tán ở từng gia đình nhưng lại có tác động sâu rộng đến tương lai quốc gia" - bà Nhung nói.

Cũng theo bà Nhung, NLĐ hôm nay không chỉ tạo ra GDP mà còn đưa ra những quyết định mang tính dài hạn. Chẳng hạn, việc có lập gia đình hay không, có sinh con hay không, sinh bao nhiêu con, đầu tư cho con về giáo dục, dinh dưỡng, môi trường sống ở mức nào... Những quyết định này, khi cộng lại ở quy mô xã hội, sẽ định hình cả quy mô lẫn chất lượng của lực lượng lao động trong tương lai.

"Nói cách khác, nguồn nhân lực không phải là một "biến số tự nhiên". Nó là kết quả của hàng triệu lựa chọn cá nhân, mà trung tâm chính là NLĐ" - bà Nhung nhấn mạnh.

ThS Nguyễn Thị Hồng Thủy, Trưởng Bộ môn Xã hội học - Trường Đại học Văn Hiến (TP HCM), cho rằng khi thu nhập thiếu ổn định, chi phí nuôi dạy con ngày càng cao, giá nhà vượt xa khả năng chi trả, thời gian làm việc kéo dài và thiếu hệ thống hỗ trợ chăm sóc trẻ… thì việc trì hoãn sinh con trở thành một lựa chọn hợp lý ở cấp độ cá nhân. Tuy nhiên, chính những lựa chọn đó, khi lặp lại trên diện rộng, lại dẫn đến một hệ quả bất lợi cho quốc gia.

"Điểm mấu chốt nằm ở chỗ bài toán nguồn nhân lực không bắt đầu từ thị trường lao động, mà bắt đầu từ đời sống của NLĐ. Nếu NLĐ không có đủ điều kiện để yên tâm lập gia đình và sinh con thì mọi chiến lược phát triển nhân lực dài hạn đều đứng trước nguy cơ đứt gãy" - bà Hồng Thủy nhận định.

Chính sách cần có cách tiếp cận mới

Bàn về chính sách dân số, Thạc sĩ Chính sách công Nguyễn Tuấn Anh phân tích việc phát triển nguồn nhân lực không thể chỉ dừng lại ở việc tạo việc làm hay nâng cao kỹ năng. Điều quan trọng hơn là phải nhìn nhận đầy đủ quá trình tái sản xuất lực lượng lao động như một phần cấu thành của chính sách.

Điều này đồng nghĩa với việc chính sách tiền lương không chỉ bảo đảm mức sống tối thiểu, mà phải đủ để NLĐ có thể nuôi con và tích lũy cho tương lai. Chính sách nhà ở không chỉ giải quyết chỗ ở trước mắt, mà cần tạo nền tảng ổn định cho các gia đình trẻ. Hệ thống giáo dục, y tế, chăm sóc trẻ em không đơn thuần là dịch vụ công, mà chính là hạ tầng thiết yếu cho nguồn nhân lực tương lai. Nếu những yếu tố nền tảng này không được giải quyết đồng bộ thì các biện pháp kêu gọi tăng mức sinh sẽ khó đạt hiệu quả thực chất.

Ở góc độ chuyên gia về kết nối nguồn nhân lực, bà Trần Minh Ngọc, Giám đốc điều hành chuyên trang tuyển dụng Việc Làm Tốt, khẳng định không thể xem nhẹ vai trò của doanh nghiệp (DN). Trong nhiều năm qua, DN chủ yếu được nhìn nhận là nơi sử dụng lao động song trong bối cảnh hiện nay, vai trò đó cần được mở rộng hơn. 

DN thực chất là một tác nhân quan trọng trong quá trình tái sản xuất nguồn nhân lực, thông qua mức thu nhập và chính sách tiền lương; thông qua hệ thống phúc lợi, bảo hiểm; qua điều kiện và môi trường làm việc; các chính sách hỗ trợ NLĐ nuôi con nhỏ...

Một môi trường làm việc với thu nhập thấp, áp lực cao, thời gian kéo dài, thiếu hỗ trợ cho gia đình trẻ… không chỉ ảnh hưởng đến năng suất hiện tại mà còn gián tiếp làm suy giảm nguồn cung lao động trong tương lai. Ngược lại, những DN đầu tư vào con người, không chỉ trong công việc mà cả đời sống, đang góp phần duy trì chính lực lượng lao động mà họ sẽ cần trong 10 - 20 năm tới. "Ở góc độ này, đầu tư cho NLĐ không còn là chi phí, mà là chiến lược phát triển bền vững" - bà Ngọc nói.

Định vị lại vai trò người lao động

Nhiều chuyên gia cho rằng đã đến lúc NLĐ cần được nhìn nhận đúng với "vai trò kép" của mình khi vừa là lực lượng sản xuất của hiện tại vừa là chủ thể quyết định nguồn nhân lực của tương lai.

Nếu các chính sách vẫn bị chia cắt giữa dân số - lao động - an sinh - giáo dục, hiệu quả sẽ khó đạt như kỳ vọng. Ngược lại, khi NLĐ được đặt vào trung tâm của một hệ sinh thái chính sách liên thông, các mắt xích sẽ tự kết nối. Từ việc làm đến thu nhập, từ thu nhập đến khả năng lập gia đình, rồi quyết định sinh con, mức đầu tư cho giáo dục và sau cùng là chất lượng lực lượng lao động, tất cả tạo thành một chuỗi liên kết chặt chẽ. Đây là một chuỗi liên kết logic và chỉ vận hành hiệu quả khi có một cách tiếp cận tổng thể.

Việt Nam đang đối mặt với tốc độ già hóa tăng nhanh, trong khi mức sinh ở nhiều khu vực đã xuống thấp. "Cửa sổ cơ hội" để chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai đang dần khép lại. Vấn đề lúc này không còn là nhận diện hay cảnh báo mà là lựa chọn cách hành động.

Theo TS Trần Quý, Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế số Việt Nam, cách định vị NLĐ chính là phép thử đối với tầm nhìn phát triển quốc gia. Khi họ bị xem như một chi phí, chính sách khó tránh khỏi xu hướng ngắn hạn, thiên về cắt giảm và tiết kiệm. Khi được xem là một khoản đầu tư, mọi cách tiếp cận sẽ phải dịch chuyển sang hướng bền vững hơn, con người sẽ vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển.

Nhìn nhận NLĐ như một "chủ thể kép" không chỉ là một cách tiếp cận học thuật. Đó là điều kiện tiên quyết để xây dựng các chính sách phù hợp với thực tiễn. Bởi lẽ, tương lai nguồn nhân lực quốc gia không nằm ở những kế hoạch trên giấy, mà trong từng quyết định rất đời thường của hàng chục triệu NLĐ.

"Có giải được bài toán đời sống hôm nay thì mới có thể nói đến nguồn nhân lực ngày mai. Và chỉ khi đó, "vai trò kép" của NLĐ mới thực sự được phát huy, trở thành nền tảng cho sự phát triển bền vững của quốc gia" - TS Trần Quý chia sẻ thêm. 

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 20-4