DIỆN MẠO ĐÔ THỊ VĂN HÓA ĐÁNG SỐNG (*): Thụ hưởng của người dân là đích đến

Để TPHCM thực sự là đô thị văn hóa đáng sống, văn hóa phải hiện diện trong đời sống hằng ngày, người dân vừa là chủ thể sáng tạo vừa là người thụ hưởng văn hóa

Không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng hay những công trình hiện đại, một đô thị đáng sống ngày nay còn được nhận diện qua chiều sâu văn hóa - nơi con người được nuôi dưỡng đời sống tinh thần, được tham gia sáng tạo và gắn kết cộng đồng. Với TPHCM, hành trình hướng đến vị thế trung tâm văn hóa lớn của cả nước đang dần hiện rõ qua những chuyển động từ cơ sở: từ khu dân cư, không gian công cộng đến các sáng kiến của văn nghệ sĩ và người dân.

Phát triển, hoàn thiện thiết chế văn hóa

Các chuyên gia cho rằng để TPHCM thực sự là đô thị văn hóa đáng sống, văn hóa phải hiện diện trong đời sống hằng ngày, người dân vừa là người thụ hưởng vừa là chủ thể tham gia vào việc định hình không gian văn hóa.

Một trong những vấn đề được nhắc đến nhiều là sự thiếu hụt các không gian sinh hoạt văn hóa ngay tại khu dân cư. NSND Kim Xuân dẫn cách làm hay của Báo Người Lao Động: tổ chức Lễ hội "Tôn vinh cà phê - trà Việt", đưa nghệ sĩ đoạt Giải Mai Vàng đến với công chúng ở khu dân cư. Theo NSND Kim Xuân, người dân mong muốn có những điểm đến gần gũi như công viên, nhà văn hóa, khu sinh hoạt cộng đồng - nơi họ có thể tiếp cận nghệ thuật một cách tự nhiên, thường xuyên. Giải Mai Vàng hay các sự kiện do Báo Người Lao Động tổ chức có sự tham gia của văn nghệ sĩ làm phong phú thêm thiết chế văn hóa cơ sở.

Thực tế cho thấy khi các hoạt động văn hóa được "đưa xuống" cơ sở, hiệu quả lan tỏa rất rõ. Những chương trình nghệ thuật quy mô vừa và nhỏ, phù hợp với từng địa bàn, không chỉ giúp người dân dễ tiếp cận mà còn tạo ra thói quen tham gia sinh hoạt văn hóa. Đây chính là nền tảng để hình thành nếp sống đô thị văn minh.

Đạo diễn Thanh Lựu, chuyên dàn dựng các chương trình biểu diễn tại cơ sở, cho rằng cần nhân rộng, tổ chức các hoạt động nghệ thuật định kỳ tại cơ sở. "Những chương trình nhỏ, phù hợp với quy mô địa phương có thể tạo nên sự gắn kết và duy trì thói quen tham gia văn hóa của nhân dân. Đặc biệt, cần coi trọng nhu cầu tiếp cận nghệ thuật của giới trẻ. Đối tượng này ngày càng có nhu cầu được tham gia, thử nghiệm, sáng tạo, chứ không chỉ dừng ở vai trò khán giả" - đạo diễn Thanh Lựu nói.

Hình thành không gian sáng tạo mở

Một chuyển biến đáng chú ý trong đời sống đô thị là vai trò ngày càng rõ nét của cộng đồng trong sáng tạo văn hóa. Tại TPHCM, nhiều mô hình câu lạc bộ nghệ thuật, sân khấu học đường, nhóm sáng tạo đã hình thành và phát triển ổn định trong nhiều năm qua.

NSƯT Vũ Luân chia sẻ kinh nghiệm từ CLB Sân khấu Lạc Long Quân về việc đưa mô hình sân khấu học đường vào trường học. 15 năm qua, mô hình này đã chuyển tải nhiều thông điệp giáo dục, giúp học sinh hiểu rõ hơn về những nghệ thuật truyền thống như: hát bội, chèo, hát xoan, dân ca quan họ, múa bóng rỗi…

Theo TS Mai Mỹ Duyên (Đại học Trà Vinh), chính những hoạt động từ cơ sở này tạo nên "sức sống thật" của đô thị văn hóa. Khi người dân vừa là người thụ hưởng vừa là chủ thể sáng tạo, các giá trị văn hóa sẽ bền vững hơn. Đây cũng là nền tảng để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa trong tương lai.

Ở góc độ này, các sáng kiến như liên hoan sân khấu đương đại, không gian sáng tạo mở hay các dự án nghệ thuật cộng đồng cần được xem là một phần cấu thành của chiến lược phát triển đô thị, chứ không chỉ là hoạt động mang tính phong trào.

Nhạc sĩ Nguyễn Ngọc Thiện đề xuất cần tận dụng các thành quả đã có để đưa vào đời sống, thông qua các chương trình biểu diễn tại khu dân cư. Khi tác phẩm được "sống" trong cộng đồng, giá trị văn hóa mới thực sự được phát huy.

Cần cú hích chính sách

Nếu cộng đồng là nền tảng thì chính sách chính là "đòn bẩy" để hình thành hệ sinh thái văn hóa đô thị. TP HCM đang từng bước hoàn thiện cơ chế hỗ trợ sáng tạo, đầu tư thiết chế văn hóa và phát triển các không gian nghệ thuật.

NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM, cho hay thành phố đang tập trung thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó chú trọng xây dựng thiết chế văn hóa cơ sở, phát triển công nghiệp văn hóa, đổi mới đào tạo nhân lực; hoàn thiện chính sách đãi ngộ và hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo... Thành phố cũng đẩy mạnh hợp tác quốc tế, mở rộng trao đổi với các học viện nghệ thuật uy tín và tham gia mạng lưới "Thành phố sáng tạo" của UNESCO nhằm tăng cường hội nhập, nâng tầm vị thế văn hóa của thành phố.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng chính sách cần đi sâu hơn vào thực tiễn, đặc biệt là hỗ trợ các mô hình văn hóa cộng đồng - nơi đang trực tiếp tạo nên diện mạo đô thị. Việc kết nối hiệu quả giữa cơ quan quản lý, nghệ sĩ và người dân sẽ quyết định thành công của chiến lược này.

Từ những vấn đề đặt ra, có thể thấy "đô thị văn hóa đáng sống" không phải là khái niệm trừu tượng mà được cấu thành từ những yếu tố rất cụ thể: không gian sinh hoạt cộng đồng phong phú, hoạt động nghệ thuật đa dạng, cơ hội để người dân tham gia sáng tạo. Quan trọng hơn, đó là nâng cao chất lượng sống và thụ hưởng văn hóa của người dân. Khi dễ dàng tiếp cận văn hóa, người dân sẽ tìm thấy sự kết nối và niềm vui trong đời sống tinh thần. Một đô thị đáng sống không chỉ đẹp về hình thức mà còn "giàu có" về trải nghiệm văn hóa. 

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 28-4