Đường lậu, không rõ nguồn gốc vẫn tràn lan

Đường nhập lậu và đường không rõ nguồn gốc vẫn xuất hiện trên thị trường với nhiều hình thức

Thông tin từ Cục Phòng vệ Thương mại - Bộ Công Thương cho biết sau 5 năm áp dụng các biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với một số sản phẩm đường nhập khẩu từ Thái Lan, ngành mía đường nước ta đã có những chuyển biến đáng kể.

Buôn lậu đường diễn biến phức tạp

Lượng đường nhập khẩu từ Thái Lan giảm mạnh, từ khoảng 924.000 tấn trước khi áp dụng các biện pháp liên quan xuống còn 82.000 tấn trong niên vụ 2022-2023 và 274.000 tấn ở niên vụ 2024-2025. Nhờ đó, sản xuất đường trong nước phục hồi rõ nét.

Niên vụ 2024-2025, sản lượng đường nước ta đạt hơn 1,2 triệu tấn - tăng 1,7 lần so với niên vụ 2020-2021, đáp ứng tốt nhu cầu tiêu dùng trong nước. Doanh thu và lợi nhuận của ngành cũng tăng lần lượt 1,63 lần và 2,49 lần so với giai đoạn trước khi áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại.

Diện tích trồng mía được khôi phục tại nhiều địa phương, nhất là ở các vùng còn khó khăn, nơi cây mía là nguồn thu nhập chủ yếu của người dân. Sản lượng mía tăng gần gấp đôi, từ 6,74 triệu tấn lên 12,43 triệu tấn trong giai đoạn 2020-2025.

Năng suất mía cũng được cải thiện đáng kể, từ 60,7 tấn/ha lên 73,3 tấn/ha. Chỉ số CCS (hàm lượng đường thương phẩm trong mía) duy trì ổn định quanh mức 10%. Sự phục hồi của ngành mía đường đã củng cố niềm tin của người trồng mía, khuyến khích đầu tư giống mới, ứng dụng kỹ thuật tiên tiến và cơ giới hóa sản xuất.

Tuy nhiên, Cục Phòng vệ Thương mại cho rằng nguy cơ tái diễn tình trạng bán đường phá giá vẫn hiện hữu nếu chấm dứt các biện pháp phòng vệ thương mại. Trong 2 niên vụ gần đây, giá đường Thái Lan có xu hướng giảm, trong khi chênh lệch giá với sản phẩm trong nước vẫn ở mức đáng kể. Các chỉ số của ngành mía đường Việt Nam dù đã cải thiện nhưng còn khá nhạy cảm trước áp lực cạnh tranh từ hàng nhập khẩu.

Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA), tình trạng buôn lậu và kinh doanh đường không rõ nguồn gốc vẫn diễn biến phức tạp, tạo sức ép lớn lên ngành mía đường. Trong tháng 4 vừa qua, VSSA đã khảo sát khu vực sông Sê Pôn - tuyến biên giới tự nhiên giữa Việt Nam và Lào, đoạn qua Lao Bảo - Quảng Trị, một trong những điểm nóng về buôn lậu đường và nhận thấy quy mô tập kết đường vẫn tăng mạnh.

Tại khu vực Dansavanh - Lào, cách cửa khẩu quốc tế Lao Bảo khoảng 3 km, lượng đường tồn thường xuyên lên tới 3.000 - 5.000 tấn. Từ đây, đường được vận chuyển vào Việt Nam bằng nhiều phương thức nhỏ lẻ nhưng liên tục. Các đối tượng sử dụng hàng trăm đò ngang trên sông Sê Pôn, mỗi chuyến chở 3-5 tấn đường, lợi dụng đêm tối hoặc thời điểm lực lượng chức năng giao ca để vận chuyển hàng qua biên giới.

Ông Cao Anh Đương, Phó Chủ tịch VSSA, cho biết sau khi đưa sang Việt Nam, đường được tập kết tại nhà dân hoặc các điểm trung chuyển dọc biên giới. Sau đó, đường tiếp tục được vận chuyển bằng xe máy, xe tải nhỏ hoặc trà trộn trên xe khách. Riêng khu vực Lao Bảo hiện có khoảng 15 kho tạm, mỗi kho có sức chứa 2-5 tấn đường. Các đối tượng buôn lậu còn tổ chức nhiều lớp cảnh giới để theo dõi hoạt động của lực lượng chức năng.

Trên tuyến biên giới Việt Nam - Campuchia, tình trạng buôn lậu đường cũng diễn ra phức tạp. Hàng hóa thường được tập kết phía bên kia biên giới, gần các cửa khẩu Mộc Bài, Xa Mát, Kà Tum, Chàng Riệc (Tây Ninh) rồi tìm cách đưa sang nước ta qua đường mòn, lối mở.

Trong khi đó, khu vực An Giang, Đồng Tháp với hệ thống kênh rạch, sông ngòi chằng chịt vẫn là địa bàn tiềm ẩn nhiều phức tạp về tình trạng buôn lậu đường.

Theo VSSA, đường nhập lậu và đường không rõ nguồn gốc vẫn xuất hiện trên thị trường với nhiều hình thức như sang chiết, đóng gói lại hoặc giả mạo bao bì của các nhà máy trong nước. Hiệp hội cho rằng việc quản lý nguồn gốc và ghi nhãn hàng hóa cần được siết chặt hơn nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng.

Đáng chú ý, trên các nền tảng mạng xã hội và tại nhiều chợ đầu mối, đường không nhãn mác, không rõ nguồn gốc xuất xứ, không ghi hạn sử dụng vẫn được rao bán và lưu thông khá phổ biến. Các doanh nghiệp ngành mía đường cho rằng tình trạng này làm gia tăng áp lực cạnh tranh, ảnh hưởng đến khả năng tiêu thụ đường sản xuất từ mía trong nước, trong bối cảnh thị trường đang dư cung và giá bán duy trì ở mức thấp.

Nguy cơ đứt gãy chuỗi liên kết

VSSA cho biết từ khi Chính phủ áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại đối với đường nhập khẩu vào năm 2021, ngành mía đường trong nước đã có giai đoạn phục hồi rõ nét. Giá thu mua mía liên tục cải thiện, sản lượng tăng và giá mía nguyên liệu dần tiệm cận mức của nhiều quốc gia trong khu vực. Tuy nhiên, đà phục hồi này đang gặp nhiều trở ngại.

Ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch VSSA, cho biết từ niên vụ 2024-2025, chuỗi liên kết sản xuất mía đường bắt đầu đối mặt khó khăn do đầu ra bế tắc. Giá đường liên tục giảm khiến giá thu mua mía buộc phải điều chỉnh theo. Từ đầu năm 2025, giá đường trên thị trường liên tục giảm do áp lực dư cung và tình trạng buôn lậu gia tăng. Đến cuối quý III/2025, hầu hết doanh nghiệp mía đường đều ghi nhận lợi nhuận sụt giảm mạnh, trong khi lượng hàng tồn kho ở mức cao.

Giá đường cuối năm 2025 giảm hơn 3.000 đồng/kg, chỉ bằng khoảng 84% so với cùng kỳ năm trước. VSSA cho rằng trong khi nhiều quốc gia sản xuất đường trong khu vực có các biện pháp điều tiết thị trường khi giá biến động mạnh, giá đường tại Việt Nam lại liên tục giảm sâu.

Bước sang vụ mía 2025-2026, trong bối cảnh lượng đường tồn kho từ niên vụ trước vẫn còn lớn, khả năng tiêu thụ vẫn chưa cải thiện. Theo ông Lộc, đây là thách thức mang tính sống còn bởi dòng tiền trong chuỗi liên kết từ nông dân, nhà máy đến doanh nghiệp tiêu thụ đều bị ảnh hưởng.

Không chỉ chịu áp lực từ đường nhập lậu, ngành mía đường Việt Nam còn đối mặt sự cạnh tranh ngày càng lớn của đường sirô ngô HFCS, còn gọi là đường lỏng. VSSA cho biết lượng HFCS nhập khẩu liên tục tăng trong những năm gần đây, với tốc độ tăng khoảng 226% trong vòng 5 năm. Riêng tháng 4-2026, lượng HFCS nhập khẩu đạt hơn 21.400 tấn.

Phần lớn HFCS được các doanh nghiệp sản xuất nước giải khát sử dụng thay thế đường tinh luyện từ mía, làm giảm đáng kể nhu cầu tiêu thụ đường mía trong nước. Chỉ trong năm 2025, lượng đường lỏng này đã thay thế nhu cầu tiêu thụ tương đương khoảng 300.000 tấn đường mía trong ngành nước giải khát.

Để hỗ trợ ngành mía đường, VSSA kiến nghị tăng cường kiểm soát buôn lậu, xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh đường không rõ nguồn gốc; nghiên cứu các biện pháp phù hợp với cam kết thương mại quốc tế nhằm hạn chế tình trạng bán phá giá. Bên cạnh đó, cần có giải pháp quản lý đối với mặt hàng đường lỏng HFCS để bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các loại nguyên liệu tạo ngọt trên thị trường.