Khơi dậy tiềm năng sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản

(NLĐO)- Di sản, nếu chỉ dừng ở lưu giữ sẽ khó tạo sức sống mới. Nhưng khi gắn với sản phẩm, dịch vụ, thương hiệu, du lịch… sẽ mở ra không gian phát triển lớn.

Từ ngày 24 đến 26-4, tại Báo Nhân Dân diễn ra chuỗi sự kiện chào mừng Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới (IP Day) 2026 với chủ đề "Sở hữu Trí tuệ - Động lực cho kinh tế sáng tạo", điểm nhấn nổi bật là tọa đàm "Khơi dậy tiềm năng sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản", diễn ra vào sáng ngày 24-4.

Phát biểu tại tọa đàm, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh nhấn mạnh Việt Nam là quốc gia giàu di sản - vật thể, phi vật thể, tư liệu, thiên nhiên, làng nghề, tri thức dân gian, biểu tượng văn hóa - đã bền bỉ đi cùng lịch sử dân tộc. Đó là nguồn tài nguyên văn hóa rất lớn nhưng vẫn chưa được chuyển hóa tương xứng thành nguồn lực phát triển.

Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra đề bài rõ ràng: Phát triển kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo trên nền tảng giá trị văn hóa Việt Nam. Đây là bước tiến về tư duy phát triển. Trước đây, nói đến văn hóa, nhiều người nghĩ tới lĩnh vực cần đầu tư, hỗ trợ, gìn giữ. Nay, Nghị quyết 80 đặt ra yêu cầu cao hơn: Văn hóa phải trở thành nguồn lực nội sinh cho tăng trưởng, tham gia trực tiếp vào việc tạo ra của cải, việc làm, thương hiệu và sức cạnh tranh quốc gia. Nghị quyết nêu rõ mục tiêu đưa các ngành công nghiệp văn hóa thành động lực tăng trưởng mới, phấn đấu đến năm 2030 đóng góp 7% GDP và đến năm 2045 đóng góp 9% GDP. Đó là thông điệp chính sách rất mạnh, và trong bức tranh đó, kinh tế di sản là cấu phần đáng chú ý.

"Di sản, nếu chỉ dừng ở lưu giữ, sẽ khó tạo sức sống mới. Nhưng nếu được nhận diện đúng, kể lại bằng ngôn ngữ của hôm nay, gắn với sản phẩm, dịch vụ, thương hiệu, du lịch, giáo dục, công nghệ, thì di sản có thể mở ra không gian phát triển rất lớn" - Tổng Biên tập Báo Nhân Dân nhận định.

Theo đó, muốn phát triển kinh tế di sản một cách nghiêm túc, không thể bỏ qua vai trò của sở hữu trí tuệ - công cụ để xác lập quyền, nhận diện giá trị, bảo vệ thành quả sáng tạo, tạo cơ sở pháp lý cho hợp tác, đầu tư, thương mại hóa và phân chia quyền, lợi ích hợp pháp. Nếu không định danh được các lớp tài sản vô hình trong di sản, chúng ta rất khó biến di sản thành tài sản.

Một hình tượng văn hóa, họa tiết truyền thống, câu chuyện dân gian, sản phẩm làng nghề, bí quyết thủ công, chỉ dẫn địa lý, thiết kế phái sinh từ chất liệu di sản... nếu không nhìn dưới góc độ sở hữu trí tuệ, sẽ dễ bị sao chép, khai thác tùy tiện, thậm chí "biến dạng" ngay trên sân nhà. Ngược lại, nếu được bảo hộ đúng, đó là nền tảng cho những chuỗi giá trị mới: thương hiệu, sản phẩm hàng hóa, thiết kế game, công nghiệp nội dung, du lịch văn hóa, giáo dục trải nghiệm và các nền tảng truyền thông mới. Nếu Nghị quyết 80 là định hướng lớn, thì sở hữu trí tuệ chính là một trong những công cụ quan trọng để hiện thực hóa định hướng đó.

Phát triển kinh tế di sản không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Không thể biến di sản thành hàng hóa đơn giản, càng không thể khai thác ngắn hạn, tùy tiện, ảnh hưởng đến bản sắc văn hóa. Nếu chỉ tập trung vào lợi ích trước mắt, có thể tạo doanh thu ngắn hạn nhưng đánh mất giá trị lâu dài - khi đó, cái mất sẽ lớn hơn cái được rất nhiều.

Vì vậy, cần xây dựng một hệ sinh thái lành mạnh, với vai trò của Nhà nước trong hoàn thiện thể chế và chính sách; của chuyên gia trong thẩm định, tư vấn, phản biện; của cộng đồng - chủ thể nắm giữ, thực hành di sản và thụ hưởng quyền lợi; của doanh nghiệp trong đầu tư, sáng tạo, tổ chức thị trường; và của báo chí, truyền thông trong lan tỏa nhận thức đúng, cổ vũ mô hình tốt, cảnh báo những biểu hiện lệch lạc.

Tọa đàm trao đổi ba nhóm vấn đề chính và một phiên thảo luận bàn tròn. Chủ đề được tiếp cận từ góc độ chính sách, phương diện pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn của doanh nghiệp đang trực tiếp làm việc với di sản.

Mở đầu chương trình là tham luận "Đánh thức mỏ vàng di sản Việt Nam" do TS. Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), trình bày.

Tiếp đó là "Định danh và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản" do Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu trí tuệ Bross & Partners, trình bày.

Phần thứ ba của tọa đàm mang tên "Từ di sản đến tài sản: hành trình của người trong cuộc", do bà Dư Thị Mai Linh, Giám đốc Chiến lược Công ty Ann Group, trình bày.

Khép lại phần trình bày là phiên thảo luận bàn tròn "Hệ sinh thái nào cho di sản Việt Nam?" với sự tham gia của PGS-TS Nguyễn Tiến Vinh, TS Lê Thị Minh Lý và Luật sư Lê Quang Vinh. Từ góc nhìn nghiên cứu, chính sách và pháp lý, các diễn giả sẽ cùng trao đổi về những nút thắt đang cản trở di sản Việt Nam trở thành tài sản, đồng thời thảo luận về mô hình hệ sinh thái cần có để vừa khai thác hiệu quả, vừa gìn giữ được giá trị lâu dài của di sản.