Kiến tạo tương lai từ dòng chảy di sản

TP HCM đang hướng đến mục tiêu gắn di sản với phát triển đô thị, du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo

Kế hoạch bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa giai đoạn 2026 - 2030 được ban hành trong thời điểm TP HCM chuẩn bị kỷ niệm 50 năm ngày TP Sài Gòn - Gia Định chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, hướng tới dấu mốc 330 năm hình thành đô thị Sài Gòn - TP HCM và 100 năm thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.

Đưa di sản vào đời sống

Trong nhiều năm qua, TP HCM được biết đến là đô thị năng động nhất cả nước, nơi tốc độ phát triển kinh tế diễn ra mạnh mẽ. Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh, nhiều giá trị văn hóa truyền thống cũng đứng trước áp lực mai một.

Theo giới chuyên môn, điều đáng chú ý là lần này, di sản không được nhìn nhận như những công trình hay hiện vật cần gìn giữ đơn thuần. Thành phố đặt mục tiêu đưa di sản tham gia trực tiếp vào đời sống đương đại thông qua du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa, giáo dục truyền thống và các hoạt động sáng tạo.

PGS-TS Phan Bích Hà (Trường ĐH Văn Lang) nhận định: "Một đô thị muốn phát triển bền vững phải biết giữ ký ức của mình. Di sản văn hóa chính là ký ức tập thể của cộng đồng. Khi biết khai thác đúng cách, di sản sẽ tạo ra giá trị kinh tế, giá trị giáo dục và giá trị văn hóa lâu dài".

Đến năm 2030, TP HCM phấn đấu có từ 3 đến 5 di sản được lập hồ sơ đề nghị đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; đồng thời xây dựng đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị đối với từ 50% đến 70% số di sản đã được ghi danh. Điều này mở ra cơ hội cho nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống của Nam Bộ như đờn ca tài tử, cải lương, hát bội, lễ hội dân gian, nghề thủ công truyền thống được quan tâm sâu hơn.

Nghệ nhân Nhân dân Út Tỵ cho rằng: "Điều quan trọng nhất là tạo môi trường để di sản được thực hành thường xuyên. Nếu chỉ lưu giữ trong hồ sơ hay bảo tàng thì di sản sẽ dần mất đi sức sống. Người trẻ phải được tiếp cận, học tập và tham gia vào quá trình gìn giữ. Cụ thể là nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ cần đưa vào học đường, có giáo trình giảng dạy cơ bản".

Ông đánh giá cao hoạt động của các CLB sinh hoạt văn hóa dân gian và hoạt động biểu diễn của CLB Sân khấu Lạc Long Quân - đã làm tốt chương trình Sân khấu học đường do Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM giao. Đây là những yếu tố giúp các loại hình nghệ thuật truyền thống có điều kiện tồn tại trong đời sống hiện đại.

Đánh thức những công trình lịch sử

TP HCM cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 70 công trình, địa điểm được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa; 5 di tích cấp thành phố được đề nghị nâng hạng lên cấp quốc gia và 2 di tích quốc gia được đề nghị xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Nhiều dự án quan trọng được đưa vào danh mục đầu tư như tu bổ kiến trúc nghệ thuật Nhà hát Thành phố; cải tạo di tích nơi đồng chí Nguyễn Tất Thành từng sinh sống trước khi ra đi tìm đường cứu nước; phục dựng Trại Davis; tu bổ Khu Trại giam Bệnh viện Chợ Quán; bảo tồn Căn cứ Minh Đạm, Dốc Chùa và tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển.

Đạo diễn Lê Quý Dương cho rằng việc bảo tồn các công trình lịch sử cần đi xa hơn việc sửa chữa kiến trúc. Ông nói: "Di tích phải kể được câu chuyện lịch sử của mình. Nếu người dân đến tham quan mà không hiểu được những giá trị phía sau thì hiệu quả bảo tồn chưa trọn vẹn. Cần đầu tư cho nội dung trưng bày, thuyết minh và các hoạt động trải nghiệm".

Theo ông, việc kết nối di tích với các chương trình sân khấu hóa, giáo dục lịch sử và du lịch trải nghiệm sẽ giúp công chúng, đặc biệt là giới trẻ, tiếp cận lịch sử một cách sinh động hơn.

Một nhiệm vụ trọng tâm khác là tiếp tục hoàn thiện hồ sơ đề cử Địa đạo Củ Chi trở thành Di sản thế giới. Nếu được UNESCO công nhận, đây sẽ là dấu mốc quan trọng đối với công tác bảo tồn di sản của TP HCM. Tiến sĩ Mai Mỹ Duyên nhận định: "Địa đạo Củ Chi mang giá trị nổi bật toàn cầu về lịch sử chiến tranh nhân dân. Điều quan trọng là phải xây dựng được cơ chế quản lý và bảo tồn theo chuẩn quốc tế, đồng thời bảo đảm tính nguyên gốc của di sản".

Bà cho rằng việc xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa gắn với hệ thống địa đạo cần được thực hiện một cách khoa học, tránh thương mại hóa quá mức.

Mang bản sắc riêng

TP HCM đang xây dựng một lộ trình để gìn giữ những giá trị đã làm nên bản sắc của thành phố. Trong hành trình ấy, di sản không đứng bên lề của sự phát triển. Di sản được đặt vào vị trí trung tâm, trở thành nguồn lực văn hóa, nguồn lực sáng tạo và là nền tảng để TP HCM tiếp tục khẳng định bản sắc của một đô thị hiện đại nhưng luôn gìn giữ ký ức lịch sử và chiều sâu văn hóa của mình.

Theo đó, đến năm 2030 sẽ có khoảng 40% số di tích đủ điều kiện được xây dựng thành sản phẩm tham quan, trải nghiệm hoặc tích hợp vào các tuyến du lịch văn hóa - lịch sử. Điều này cho thấy định hướng rõ ràng của TP HCM trong việc đưa di sản tham gia vào chuỗi giá trị kinh tế sáng tạo. TP HCM cũng đề ra mục tiêu hoàn thành số hóa 100% hồ sơ khoa học của các di sản cấp quốc gia, quốc gia đặc biệt và di sản thế giới trong năm 2026; hoàn thành số hóa toàn bộ di sản cấp thành phố vào năm 2027.

Các bảo tàng cũng sẽ đẩy mạnh trưng bày trực tuyến, tham quan ảo, ứng dụng công nghệ tái hiện không gian lịch sử, vé điện tử và hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ.

Đạo diễn NSƯT Ca Lê Hồng cho rằng đây là xu hướng tất yếu: "Người trẻ hôm nay tiếp cận thông tin chủ yếu qua môi trường số. Nếu di sản không hiện diện trên không gian số thì rất khó đến gần công chúng. Công nghệ sẽ giúp kéo khoảng cách giữa di sản và người xem lại gần hơn".