Chia nhỏ ngành điện để xóa độc quyền

“Tập đoàn Điện lực VN (EVN) đang nắm tới 74% sản lượng điện sản xuất. Phải chẻ khâu này ra, để EVN giữ 20% - 30% thôi” - TS Nguyễn Quang A đề xuất

15 năm qua, giá điện đã tăng 1,7 lần. So với mức tăng giá chung của cả thời kỳ là 2,5 lần thì tốc độ tăng giá điện còn thấp hơn nhiều nhưng người dân bao giờ cũng gay gắt với chuyện tăng giá điện. Được cho phép tăng giá, EVN đã bớt được nỗi lo trước mắt, song về lâu dài phải tự thân vận động nhằm cải thiện tình hình một cách cơ bản, không để chỉ trông chờ vào tăng giá.

 

Tăng cung, mở rộng ngành

 

Ông Đỗ Hữu Hào, Thứ trưởng Bộ Công Thương, nhận định từ nay đến năm 2015, ngành điện chưa thể thoát khỏi cảnh ăn đong vì sản xuất đến đâu tiêu dùng đến đấy, không có công suất dự phòng. Nguyên nhân hàng loạt gây thiếu điện như quy hoạch chưa hợp lý, nhiều nhà máy chậm tiến độ, thiếu vốn đầu tư.

Từ năm 1980 đến nay đã có 6 tổng sơ đồ phát triển điện lực nhưng tiến độ thực hiện đều chậm so với kế hoạch. Ngay cả tổng sơ đồ điện VI (quy hoạch cho giai đoạn 2006 - 2015 có xét đến năm 2025) được Chính phủ cho phép thành lập Ban Chỉ đạo Nhà nước làm nhiệm vụ giám sát thực thi cũng có nhiều dự án đang chậm tiến độ từ 1 - 3 năm.

Trong một nghiên cứu độc lập về tác động của tăng giá điện, nhóm chuyên gia Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách Đại học Quốc gia Hà Nội (CEPR) chỉ rõ: Muốn tránh sức ép tăng giá điện, cần cải thiện nguồn cung, cụ thể là nâng cao năng suất và mở rộng quy mô ngành. TS Nguyễn Đức Thành, trưởng nhóm nghiên cứu, phân tích: Về mặt kỹ thuật, năng suất tăng sẽ làm giảm giá thành. Giả sử năng suất trung bình của EVN chỉ tăng 0,5%/năm thì giá điện tăng 23% nhưng nếu năng suất tăng 20%/năm, không những không phải tăng giá bán điện mà còn có thể sẽ giảm được 2% giá điện.

Muốn mở rộng quy mô ngành, cần có động lực cho các nhà đầu tư. Động lực ở đây không phải vấn đề được tăng giá liên tục mà là lợi nhuận bền vững. Đó là khả năng cải thiện năng suất liên tục; tăng sản lượng, thị trường mở rộng và năng lực đặt giá của doanh nghiệp. Xét ở góc độ này, động lực đầu tư vào lĩnh vực điện khá lớn và các nhà đầu tư hiện nay cũng không ngại rót vốn vào mảng này.

 

Cân nhắc việc đầu tư vào thủy điện

 

“Từ độc quyền sản xuất sẽ dẫn đến độc quyền tiêu thụ. EVN đang giữ vai trò chi phối vì hiện nắm tới 74% sản xuất, 100% truyền tải và 95% phân phối. Nên “chẻ” khâu sản xuất ra, chỉ để EVN nắm 20% - 30% sản lượng và quản lý khâu truyền tải, phân phối, tách hoàn toàn ra khỏi khâu sản xuất. Các nhà máy điện chỉ phải trả chi phí truyền tải và được quyền lựa chọn khách hàng tiêu thụ” - TS Nguyễn Quang A đề xuất về tái cấu trúc ngành điện. Cũng theo TS Nguyễn Quang A, cần xem lại cấu trúc ngành đã hợp lý chưa vì hiện nay có 33,96% sản lượng từ thủy điện, 33,6% nhiệt điện chạy khí, nhiệt điện chạy than và dầu là 17,17% và 3,73%. Đầu tư vào thủy điện là rẻ nhất nhưng cần xem xét có tiếp tục nữa không vì hễ mùa khô kéo dài là thiếu điện trầm trọng.

Tuy nhiên, giải bài toán độc quyền trong ngành điện không dễ chút nào vì đây không phải loại hàng hóa thông thường. Theo TS Nguyễn Đức Thành, trong lúc không có vốn xây dựng nhà máy mới để nâng cao năng lực sản xuất, có thể xem xét cải tiến quá trình vận hành nhà máy hiện tại, giảm tỉ lệ thất thoát. Bên cạnh việc tiết kiệm chi phí, EVN cũng tập trung thực hiện tăng năng suất lao động từ 7% - 12% thông qua khống chế chặt chẽ việc tăng lao động mới và áp dụng kỹ thuật tiên tiến trong điều hành hệ thống điện.