Làng cổ Việt Hải - viên ngọc xanh giữa lòng Vườn quốc gia Cát Bà

(NLĐO)- Địa thế biệt lập khiến Việt Hải trong nhiều thập niên gần như tách khỏi nhịp sống ồn ào bên ngoài

Giữa trùng điệp núi đá vôi và những cánh rừng nguyên sinh bạt ngàn của đảo Cát Bà, có một ngôi làng nhỏ nằm lọt thỏm giữa thung lũng - nơi mà thời gian dường như trôi chậm hơn, tiếng gà gáy, tiếng suối chảy và mùi rơm rạ vẫn còn nguyên vẹn. Đó là làng cổ Việt Hải, thuộc xã Việt Hải, huyện Cát Hải (cũ), nay là đặc khu Cát Bà, TP Hải Phòng - một "viên ngọc" ẩn mình trong lòng thiên nhiên, nơi hội tụ giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái độc đáo.

Thiên đường bình yên

Việt Hải được bao bọc bởi rừng già và núi đá vôi đặc trưng của quần thể Vườn quốc gia Cát Bà - khu dự trữ sinh quyển thế giới do UNESCO công nhận. Địa thế biệt lập khiến Việt Hải trong nhiều thập niên gần như tách khỏi nhịp sống ồn ào bên ngoài.Trước kia, muốn vào làng chỉ có thể đi bộ băng rừng hàng chục cây số hoặc đi thuyền xuyên qua vịnh Lan Hạ rồi tiếp tục cuốc bộ.

Chính sự cách trở ấy đã góp phần giữ lại cho Việt Hải dáng dấp của một làng quê Bắc Bộ cổ xưa. Những mái nhà lợp ngói hoặc lá, tường xây bằng đá núi, cổng làng giản dị, sân phơi thóc, giếng nước, ao cá… tất cả tạo nên bức tranh nông thôn thanh bình giữa đại ngàn.

Theo những người dân địa phương, làng Việt Hải được hình thành cách đây hơn một thế kỷ, khi những ngư dân đi đánh cá trên vịnh Lan Hạ gặp phải bão lớn nên lánh vào làng chài trú nạn và bất ngờ phát hiện ra nguồn nước ngọt, đất đai màu mỡ và được núi rừng che chở khỏi gió bão. Từ vài hộ ban đầu, Việt Hải dần trở thành một cộng đồng nhỏ, gắn bó khăng khít giữa thiên nhiên khắc nghiệt.

Đi giữa làng Việt Hải hôm nay, du khách dễ dàng bắt gặp những ngôi nhà tường đá dày, mái thấp - kiểu kiến trúc phù hợp với điều kiện gió bão vùng biển. Đá được lấy từ núi, xếp thủ công, không dùng nhiều vôi vữa, tạo nên những bức tường bền bỉ qua năm tháng. Có căn nhà đã hơn trăm tuổi vẫn còn nguyên kết cấu.

Cuộc sống của người dân nơi đây gắn với nông nghiệp tự cung tự cấp. Ruộng lúa nằm xen giữa các chân núi, nhỏ nhưng màu mỡ nhờ phù sa và nguồn nước từ các khe suối. Ngoài trồng lúa, người dân nuôi gà, nuôi lợn, thả cá, trồng rau xanh. Những năm gần đây, khi du lịch sinh thái phát triển, nhiều hộ gia đình mở homestay, phục vụ khách nước ngoài ưa thích trải nghiệm đời sống bản địa.

Tại làng chài Việt Hải, khung cảnh thiên nhiên hiện lên như một bức tranh sơn thủy hữu tình với nhịp sống chậm rãi, không tiếng còi xe inh ỏi, không nhà cao tầng san sát. Du khách đến đây thường thuê xe đạp, thong thả dạo quanh những thửa ruộng, trò chuyện với người già trong làng để nghe kể về thời mở đất, về những mùa mưa bão bị cô lập hoàn toàn với bên ngoài.

Để đến được Việt Hải, nhiều du khách lựa chọn hành trình trekking xuyên rừng từ trung tâm Vườn quốc gia Cát Bà. Con đường mòn dài khoảng 10-12 km uốn lượn qua những tán cây cổ thụ, rễ chằng chịt, tiếng chim hót vang vọng giữa không gian xanh thẳm. Cảm giác vượt qua những dốc đá, băng qua suối nhỏ rồi bất ngờ nhìn thấy thung lũng Việt Hải mở ra phía trước khiến không ít người vỡ òa.

Với những ai không đủ thời gian hoặc sức khỏe để đi bộ, có thể đi tàu qua vịnh Lan Hạ rồi tiếp tục di chuyển bằng xe điện hoặc xe đạp vào làng. Dù bằng cách nào, hành trình ấy cũng mang lại cảm giác khám phá - như tìm đến một miền đất bí ẩn giữa thiên nhiên nguyên sơ.

Chính sự kết hợp giữa trekking rừng, du ngoạn vịnh biển và khám phá làng cổ đã tạo nên sức hút riêng cho Việt Hải, khác biệt với những bãi tắm đông đúc ở trung tâm thị trấn Cát Bà.

Khi quần thể vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà được UNESCO ghi danh là Di sản thiên nhiên thế giới (mở rộng), du lịch Cát Bà bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Việt Hải từ một làng quê biệt lập dần trở thành điểm đến được nhiều hãng lữ hành quốc tế giới thiệu.

Du lịch cộng đồng mang bản sắc riêng

Nhận thấy tiềm năng lớn từ cảnh quan thiên nhiên và giá trị văn hóa bản địa, những năm gần đây, thành phố Hải Phòng và huyện Cát Hải (cũ) đã định hướng phát triển Việt Hải theo mô hình du lịch cộng đồng, gắn với bảo tồn sinh thái và phát triển bền vững.

Du lịch cộng đồng tại Việt Hải không phát triển ồ ạt, mà đi theo hướng "chậm mà chắc". Người dân được tập huấn kỹ năng làm du lịch, đón tiếp khách, chế biến ẩm thực, giữ gìn vệ sinh môi trường và bảo tồn nếp sống truyền thống. Các mô hình homestay được khuyến khích phát triển, tận dụng chính những ngôi nhà của người dân, vừa tạo thu nhập, vừa giúp du khách trải nghiệm đời sống bản địa chân thực.

Tháng 8-2025 vừa qua, UBND đặc khu Cát Hải đã công bố quyết định làng chài cổ Việt Hải trở thành điểm du lịch cộng đồng. Khu vực này gồm 2 thôn với tổng diện tích 6.485 ha, có 87 hộ và 295 nhân khẩu.

Bà Phạm Thị Tô Trang, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng đánh giá cao những nỗ lực bền bỉ của địa phương trong việc gìn giữ cảnh quan nguyên sơ, bảo tồn giá trị văn hóa đặc sắc và hình thành sản phẩm du lịch cộng đồng mang bản sắc riêng. Việc được công nhận điểm du lịch không chỉ là niềm tự hào của người dân Việt Hải mà còn góp phần khẳng định vị thế của du lịch Hải Phòng trên bản đồ du lịch trong nước và quốc tế.

Theo ông Vũ Hữu Vững, Phó Chủ tịch UBND đặc khu Cát Hải, Việt Hải là viên ngọc quý của du lịch Hải Phòng. Việc công nhận điểm du lịch cộng đồng sẽ tạo đòn bẩy quan trọng để Việt Hải trở thành điểm đến nổi bật trên bản đồ du lịch quốc gia và quốc tế, đồng thời giữ gìn trọn vẹn nét đẹp nguyên sơ vốn có.

Trong bức tranh tổng thể của du lịch Cát Bà, làng chài cổ Việt Hải được xem là điểm nhấn độc đáo, bổ sung cho các loại hình du lịch biển đảo, nghỉ dưỡng cao cấp. Du lịch cộng đồng tại Việt Hải không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn góp phần bảo tồn văn hóa, gìn giữ cảnh quan và đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Cát Bà.

Từ một làng chài nghèo, ít người biết đến, Việt Hải hiện nay đã trở thành điểm đến được nhiều du khách trong và ngoài nước lựa chọn khi đến Cát Bà. Sự thay đổi ấy không đến từ những công trình hoành tráng, mà bắt nguồn từ chính những giá trị giản dị: Thiên nhiên nguyên sơ, con người thân thiện và cách làm du lịch bền vững.