Lý do Việt Nam nhập khẩu lúa gạo đứng thứ 2 thế giới

Lúa gạo nhập từ Campuchia hiện được hưởng thuế nhập khẩu 0%, giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí sản xuất và xuất khẩu

Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) dự báo năm 2026 Việt Nam sẽ nhập khẩu khoảng 3,9 triệu tấn lúa gạo và tăng lên 4 triệu tấn vào năm 2027. Với sản lượng này, Việt Nam tiếp tục là nước nhập khẩu gạo lớn thứ 2 thế giới trong năm nay, chỉ sau Philippines với khoảng 5,5 triệu tấn; vượt Trung Quốc (3,3 triệu tấn), Nigeria (2,9 triệu tấn), Liên minh châu Âu (EU) khoảng 2,3 triệu tấn và Iraq khoảng 2 triệu tấn.

Có bất ngờ?

Tuy nhiên, với những người trong ngành lúa gạo, con số trên không quá bất ngờ. TS Đào Minh Sô, Trưởng Bộ môn Chọn tạo giống cây trồng thuộc Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam, cho biết Việt Nam hiện chủ yếu nhập lúa nguyên liệu chứ không phải gạo thành phẩm.

Theo ông Sô, tại nhiều tỉnh giáp biên giới Việt Nam - Campuchia, người Việt thuê đất để trồng các giống lúa phổ biến ở ĐBSCL như IR50404, OM5451, OM85 hay IR4625 (nếp), sau đó đưa về Việt Nam tiêu thụ và chế biến. "Campuchia còn nhiều diện tích đất lúa chưa khai thác nên đất khá màu mỡ, giá thuê cũng thấp hơn nhiều so với Việt Nam. Hiện giá thuê đất tại Campuchia dao động khoảng 100 - 300 USD/ha, tương đương 2,6 - 7,8 triệu đồng/ha, trong khi tại ĐBSCL phổ biến từ 15 - 26 triệu đồng/ha" - ông Sô thông tin.

Theo ông, đây là xu hướng tất yếu của kinh tế thị trường khi lao động nông nghiệp tại Việt Nam đang dần chuyển sang lĩnh vực khác, còn đất đai tập trung vào nhóm sản xuất chuyên nghiệp. "Ngành sản xuất lúa gạo của Campuchia vẫn còn khá lạc hậu và phụ thuộc lớn vào vật tư đầu vào từ Việt Nam như giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thậm chí cả đầu ra" - ông Sô nhận xét.

Đại diện một doanh nghiệp (DN) kinh doanh gạo lớn tại TP HCM cho biết trước đây lúa Campuchia chủ yếu xuất sang Thái Lan và Việt Nam nhưng hiện nay lượng bán sang Việt Nam tăng mạnh nên sản lượng nhập khẩu cũng tăng theo.

Ngoài lợi thế giá rẻ hơn, lúa nhập từ Campuchia hiện được hưởng thuế nhập khẩu 0%, giúp DN tối ưu chi phí sản xuất và xuất khẩu. Theo DN này, nếu không nhập khẩu từ Campuchia, sản lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam chắc chắn sẽ giảm đáng kể.

Ông Nguyễn Vĩnh Trọng, Giám đốc Công ty TNHH Việt Hưng (Đồng Tháp), cho biết gạo nhập khẩu hiện chủ yếu thuộc phân khúc giá thấp như gạo trắng và tấm từ Campuchia, Ấn Độ. Nguồn nguyên liệu này chủ yếu phục vụ tiêu dùng nội địa như sản xuất bún, bánh, phở và đặc biệt là thức ăn chăn nuôi.

Trong khi nông dân Việt Nam đang chuyển mạnh sang trồng các giống gạo chất lượng cao, gạo thơm như OM18, Đài thơm 8 (DT8), ST25 hay Nàng hoa để phục vụ xuất khẩu với giá trị cao hơn, khi gạo Việt ngày càng được thị trường quốc tế đánh giá cao.

Cùng quan điểm, bà Dương Thanh Thảo, Phó Giám đốc Công ty CP Gạo Ông Thọ (TP HCM), cho biết hiện nông dân chủ yếu trồng gạo thơm, gạo cao cấp như ST25, trong khi diện tích các giống gạo phổ thông như IR50404 hay OM5451 ngày càng giảm, khiến nhu cầu nhập khẩu từ Campuchia gia tăng.

Theo bà Thảo, quy luật thị trường luôn là "nước chảy chỗ trũng", nguồn gạo giá rẻ từ Campuchia sẽ tiếp tục chảy vào Việt Nam. Tuy nhiên, để hài hòa lợi ích giữa nông dân và DN, cần có quy hoạch hợp lý về vùng trồng và cơ cấu giống lúa nhằm cân đối cung - cầu, tránh tình trạng thiếu hoặc dư thừa cục bộ, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu.

Sớm hoàn thiện chuỗi cung ứng

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 4 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 3,3 triệu tấn gạo, thu về 1,57 tỉ USD, giảm 2,3% về sản lượng và giảm 11,1% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Giá gạo xuất khẩu bình quân đạt khoảng 468,4 USD/tấn, giảm 9% so với cùng kỳ năm trước.

Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho biết giá gạo xuất khẩu bình quân trong 4 tháng đầu năm 2026 xuống mức thấp nhất trong khoảng 5 năm trở lại đây. Theo VFA, hàng triệu người sống bằng nghề trồng lúa hiện vẫn thuộc nhóm có thu nhập thấp trong ngành nông nghiệp. Khác với người trồng cà phê hay hồ tiêu, nông dân trồng lúa chưa có nhiều khả năng chủ động điều tiết thị trường và lựa chọn thời điểm bán hàng phù hợp.

Ông Phan Thành Bắc, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Nông nghiệp Sơn Hòa (An Giang), cho rằng lượng lúa nhập khẩu từ Campuchia tăng mạnh đã góp phần kéo mặt bằng giá lúa gạo xuống thấp. Theo ông, nông dân canh tác trên đất nhà hiện chỉ còn lãi nhẹ, trong khi những người thuê đất gần như chỉ hòa vốn. "Trước đây, Campuchia chủ yếu xuất sang Việt Nam những loại gạo mà trong nước ít sản xuất. Nay họ trồng cả các giống lúa hạt dài, cạnh tranh trực tiếp với nhiều giống phổ biến của Việt Nam" - ông Bắc nói.

Theo ông, để thích ứng với tình hình mới, một bộ phận nông dân đang chuyển sang trồng rau màu. Tuy nhiên, đầu ra của các loại nông sản này vẫn còn bấp bênh.

Trước thực tế đó, Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) đề xuất Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ trực tiếp nhằm nâng cao năng lực cho nông dân và hoàn thiện chuỗi cung ứng ngành lúa gạo. Cụ thể, VIETRISA kiến nghị hỗ trợ nông dân vay vốn ưu đãi tương đương khoảng 2/3 chi phí sản xuất; hỗ trợ tích tụ đất đai, đầu tư dịch vụ hậu cần như sấy lúa, cơ giới hóa sản xuất. Đồng thời, cần nhìn nhận đội ngũ "cò lúa", "lái lúa" như một mắt xích trong chuỗi cung ứng thay vì hoạt động tự phát như hiện nay.

Hiệp hội cũng đề xuất nâng cao năng lực cho các HTX để hoạt động theo mô hình DN, đồng thời có cơ chế hỗ trợ vốn cho DN liên kết sản xuất và tiêu thụ với HTX. Bên cạnh đó, Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL được kỳ vọng sẽ góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng thu nhập cho nông dân và tăng sức cạnh tranh cho ngành lúa gạo Việt Nam.