Mở cánh cửa đi vào tâm hồn Việt

Giảng dạy tiếng Việt thông qua văn học là hướng tiếp cận mới, sáng tạo, cũng qua đó khẳng định vị thế của văn học Việt Nam trong đối thoại văn hóa quốc tế

Trong dòng chảy hội nhập hôm nay, khi Việt Nam trở thành điểm gặp gỡ của nhiều nền văn hóa, tiếng Việt và ngành Việt Nam học đang ngày càng nhận được sự quan tâm tại nhiều trường đại học (ĐH) ở Mỹ, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc)... Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy cho sinh viên quốc tế, có một thực tế ngày càng rõ ràng: Để thực sự hiểu tiếng Việt, không thể chỉ dừng lại ở ngữ pháp hay giao tiếp thường nhật. Muốn chạm đến chiều sâu văn hóa và "phần hồn" của dân tộc Việt Nam, người học cần đi qua cánh cửa của văn học.

Giàu tính học thuật và sự thấu cảm

Từ trăn trở ấy, TS Trần Thị Mai Nhân (Khoa Việt Nam học, Trường ĐH KHXH&NV - ĐHQG TP HCM) đã biên soạn giáo trình "Học tiếng Việt qua văn học Việt Nam" (Advanced Vietnamese Through Vietnamese Literature, Nxb ĐH Sư phạm TP HCM, 2026). Đây là một công trình không chỉ phục vụ việc học ngôn ngữ, mà còn mở ra hướng tiếp cận tích hợp giữa ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam.

Với nhiều năm giảng dạy cho sinh viên quốc tế tại Việt Nam và một số cơ sở châu Á như Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc) đã giúp tác giả Trần Thị Mai Nhân thấu hiểu những khó khăn khi người học tiếp cận văn học Việt Nam - một hệ thống vừa giàu tính nghệ thuật vừa chứa đựng nhiều tầng văn hóa và lịch sử. Chính trải nghiệm đó đã tạo nên một giáo trình không chỉ mang tính học thuật mà còn giàu tính sư phạm và sự thấu cảm.

Không phải ngẫu nhiên mà người ta ví văn học là "tấm gương phản chiếu đời sống". Thật vậy, từ ca dao, tục ngữ đến các tác phẩm hiện đại, văn học Việt Nam luôn lưu giữ ký ức tinh thần của dân tộc qua nhiều biến động lịch sử.

Ở đó có tiếng thở dài nhân thế trong "Truyện Kiều" của Nguyễn Du; có tinh thần yêu nước và khí phách trong thơ văn Nguyễn Trãi; và có những ám ảnh đời sống xã hội sâu sắc trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp... Những giá trị đó cho thấy văn học không chỉ là nghệ thuật ngôn từ, mà còn là nơi phản ánh sâu sắc nhất tâm hồn, lịch sử và bản sắc dân tộc Việt Nam.

Điểm nổi bật của Học tiếng Việt qua văn học Việt Nam là cấu trúc giảng dạy hệ thống theo tiến trình văn học Việt Nam.

Giáo trình gồm 14 bài học, dẫn người học đi qua tiến trình văn học Việt Nam một cách chọn lọc và phù hợp với trình độ người học nước ngoài. Thay vì đi sâu vào lý thuyết phức tạp, tác giả lựa chọn những văn bản tiêu biểu, giúp người học tiếp cận văn học như một dòng chảy văn hóa liên tục.

Ở phần văn học dân gian, người học được làm quen với tục ngữ, ca dao, dân ca cùng các truyền thuyết quen thuộc như An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy, Thánh Gióng, truyện cổ tích Tấm Cám, hay các truyện ngụ ngôn như "Ếch ngồi đáy giếng", "Thầy bói xem voi"... Đây là kho tàng phản ánh trí tuệ dân gian, đạo lý sống và tâm hồn mộc mạc của người Việt.

Ở phần văn học trung đại, giáo trình giới thiệu những tác phẩm tiêu biểu như "Nam quốc sơn hà", "Bình Ngô đại cáo", "Truyện Kiều", "Bánh trôi nước", "Lục Vân Tiên"... Qua đó, người học có thể cảm nhận rõ tinh thần yêu nước, ý thức dân tộc và vẻ đẹp ngôn ngữ giàu tính biểu cảm của tiếng Việt cổ điển.

Ở phần văn học hiện đại và đương đại, tác giả lựa chọn các tác phẩm như "Chí Phèo" (Nam Cao), "Hai đứa trẻ" (Thạch Lam), "Chiếc lược ngà" (Nguyễn Quang Sáng), "Những ngôi sao xa xôi" (Lê Minh Khuê), "Cỏ lau" (Nguyễn Minh Châu), "Muối của rừng" (Nguyễn Huy Thiệp), "Bến trần gian" của Lưu Sơn Minh. Những tác phẩm này mở ra cái nhìn đa chiều về số phận con người Việt Nam trong bối cảnh biến động lịch sử, chiến tranh và đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam hiện đại. Cách lựa chọn có hệ thống này giúp người học tiếp cận văn học như một chỉnh thể vận động theo lịch sử.

Mỗi bài học được thiết kế theo cấu trúc rõ ràng và gần gũi, gồm: Tiểu dẫn, Văn bản, Tìm hiểu nội dung, Thực hành tiếng Việt, Từ mới. Đặc biệt, hệ thống bài tập được xây dựng trực tiếp từ ngữ liệu văn học, giúp người học tiếp cận tiếng Việt trong ngữ cảnh tự nhiên thay vì các cấu trúc rời rạc. Nhờ đó, việc học ngôn ngữ trở nên sinh động, giàu cảm xúc và gắn với văn hóa.

Nhịp cầu văn hóa

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi nhiều ngôn ngữ đứng trước nguy cơ bị thu hẹp phạm vi sử dụng, sự xuất hiện của giáo trình Học tiếng Việt qua văn học Việt Nam mang ý nghĩa đáng khích lệ. Công trình góp phần khẳng định tiếng Việt không chỉ là phương tiện giao tiếp, mà còn là một hệ thống ký hiệu văn hóa hàm chứa tư tưởng và giá trị nhân văn của cộng đồng.

Văn học Việt Nam, với quá trình tiếp nhận ngày càng rộng rãi qua các bản dịch, đã từng bước khẳng định vị thế trong đối thoại văn hóa quốc tế. Trên nền tảng đó, giáo trình có thể được xem như điểm khởi đầu cho hướng tiếp cận giảng dạy tiếng Việt thông qua văn học, đồng thời gợi mở khả năng mở rộng hệ thống tư liệu giảng dạy ở các cấp độ cao hơn. 

Việc bổ sung và lựa chọn thêm các tác phẩm tiêu biểu của văn học hiện đại như "Tắt đèn", "Cánh đồng bất tận", "Tướng về hưu"... sẽ góp phần làm phong phú hơn bức tranh văn học Việt Nam trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.

Với cách tiếp cận kết hợp giữa ngôn ngữ học ứng dụng và nghiên cứu văn hóa, giáo trình của TS Trần Thị Mai Nhân có thể được nhìn nhận như một đóng góp trong việc kết nối văn học Việt Nam với không gian học thuật quốc tế, qua đó mở rộng khả năng tiếp nhận và nghiên cứu tiếng Việt trong môi trường toàn cầu.